Ca dao về cha mẹ già nói hai điều: công nuôi dạy của cha mẹ lớn tới mức không đong được, và đến lúc cha mẹ yếu thì con phải thật sự có mặt. Những câu tiêu biểu là "Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra", "Mẹ già như chuối ba hương", "Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng, con nuôi cha mẹ tính tháng tính ngày".
Đọc lại khi bố mẹ đã ngoài sáu mươi, những câu ấy khác hẳn lúc học thuộc thời tiểu học. Chúng không còn là bài học đạo đức chung, mà là câu hỏi rất riêng: tuần này mình đã làm gì cho bố mẹ. Bài này đi qua từng nhóm câu, nghĩa của chúng, và gợi ý biến mỗi câu thành một việc cụ thể.
Công cha như núi Thái Sơn: câu ai cũng thuộc
Bản thường được chép đủ bốn câu: "Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra. Một lòng thờ mẹ kính cha, cho tròn chữ hiếu mới là đạo con." Thái Sơn là ngọn núi lớn ở Trung Quốc, đi vào văn chương như hình ảnh của cái cao lớn, vững chãi. Nước trong nguồn là cái chảy mãi không cạn.
Hai hình ảnh ấy tả hai kiểu thương khác nhau theo cách người xưa nhìn: công cha là chỗ dựa, nghĩa mẹ là sự chăm chút đều đặn từng ngày. Ngày nay vai trò cha mẹ không còn chia rạch ròi như thế, nhưng ý chính vẫn giữ: cả hai phần đều lớn, đều không trả lại được bằng tiền.
Hai câu cuối thường bị bỏ qua, mà đó mới là phần dặn. "Một lòng" nghĩa là không tính toán, không thương theo kiểu ai cho nhiều thì thương nhiều. "Thờ mẹ kính cha" dùng chữ "thờ" theo nghĩa cũ là phụng dưỡng, hầu hạ khi cha mẹ còn sống, không chỉ là chuyện cúng giỗ sau này. Hiểu đúng chữ đó, câu ca dao nói rõ việc phải làm khi bố mẹ còn ở bên, không phải lúc đã muộn.
Những câu về mẹ già và cha già
Mẹ già như chuối ba hương, như xôi nếp một, như đường mía lau. Ba thứ ngon và quý của vườn quê được đem ra so với mẹ. Câu không nói mẹ yếu, mà nói mẹ quý. Chuối ba hương là giống chuối thơm, xôi nếp một là xôi nếp hạt to dẻo, đường mía lau là đường ngọt thanh. Đây là câu khen hay nhất để đọc cho mẹ nghe.
Ơn cha nặng lắm ai ơi, nghĩa mẹ bằng trời chín tháng cưu mang. Câu nhắc tới chín tháng mang thai, phần vất vả chỉ người mẹ trải qua. Hay được đọc trong ngày lễ, nhưng ý chính là đừng coi công ấy là điều đương nhiên.
Mẹ già ở túp lều tranh, sớm thăm tối viếng mới đành dạ con. Câu này cụ thể hơn cả: mẹ ở riêng, con phải sớm tối qua lại mới yên lòng. Đặt vào hôm nay, "sớm thăm tối viếng" có thể là cuộc gọi buổi sáng và cuộc gọi buổi tối, nhưng nhịp đều đặn mới là điều câu muốn giữ.
Chiều chiều ra đứng ngõ sau, trông về quê mẹ ruột đau chín chiều. Lời của người con gái lấy chồng xa, nhớ mẹ mà không về được. Hôm nay câu này hợp với người đi làm ăn xa, mỗi năm về quê một hai lần.
Biến câu ca dao thành việc làm cụ thể
Ca dao nói chung chung để ai cũng dùng được. Phần cụ thể là việc của từng nhà. Bảng dưới gợi ý một cách chuyển ý của câu thành việc làm, ví dụ cho một gia đình có bố mẹ ngoài sáu mươi.
| Câu | Ý chính | Một việc làm được trong tuần này |
|---|---|---|
| Công cha như núi Thái Sơn | Công ơn không đong được | Hỏi bố kể lại một năm vất vả nhất đời, và nghe hết không ngắt lời |
| Một lòng thờ mẹ kính cha | Chăm khi còn sống, không tính toán | Đi cùng mẹ một buổi khám định kỳ thay vì chỉ gửi tiền |
| Mẹ già ở túp lều tranh | Mẹ ở riêng, cần qua lại đều | Đặt hai giờ gọi cố định mỗi tuần để mẹ biết mà chờ |
| Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng | Con thường thương cha mẹ ít hơn chiều ngược lại | Tự đếm số lần gọi về trong tháng trước, thấy ít thì sửa |
| Chiều chiều ra đứng ngõ sau | Nỗi nhớ của người ở xa | Gửi ảnh cháu hằng tuần, nhờ người ở gần ghé thăm thay |
Bảng chỉ là ví dụ. Mỗi nhà có hoàn cảnh riêng: có người sống cùng bố mẹ, có người cách nửa vòng trái đất. Điều quan trọng là mỗi câu ca dao gợi ra được ít nhất một việc nhỏ, có thời hạn, làm được ngay.
Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng: câu trách khéo
Câu "Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng, con nuôi cha mẹ tính tháng tính ngày" là một trong số ít câu ca dao nói thẳng sự không cân bằng. Cha mẹ cho con không đếm, con lo cho cha mẹ lại hay đếm: tháng này ai gửi tiền, tuần này ai đón bố đi khám, nhà ai nuôi mẹ mấy ngày.
Câu này không nhằm bắt con cái phải hy sinh hết. Nó chỉ ra một thói quen dễ mắc mà ít ai tự thấy. Trong nhà nhiều anh chị em, cái "tính tháng tính ngày" thường lộ ra lúc chia việc chăm bố mẹ: ai cũng thấy mình đã góp phần nhiều hơn.
Cách dùng câu này cho có ích là đem nó vào cuộc họp gia đình, nhưng nói về chính mình trước. Anh cả có thể mở lời: "Nghĩ lại thì con cũng đang tính tháng tính ngày với bố mẹ." Một câu tự nhận như vậy thường làm cuộc bàn chia việc nhẹ đi nhiều so với việc chỉ ra ai đang làm ít.
Còn khi bố mẹ dùng câu này để trách con, người con không cần cãi. Thường đó là cách người già nói rằng họ đang thấy cô đơn hoặc lo bị bỏ rơi. Nghe ra nỗi lo ấy rồi trả lời bằng một việc làm sẽ hiệu quả hơn mọi lời giải thích.
Nuôi con mới biết lòng cha mẹ: khi bố mẹ già trở nên khó tính
Câu "Nuôi con mới biết lòng cha mẹ" thường được nhắc khi người ta vừa có con đầu lòng. Nhưng nó còn một nghĩa nữa, rõ nhất khi bố mẹ đã già: lúc ấy người con mới hiểu cha mẹ từng kiên nhẫn với mình tới mức nào, và tới lượt mình phải kiên nhẫn lại.
Người già hay kể đi kể lại một chuyện, hay lo những việc con thấy không đáng lo, đôi khi giận vô cớ. Ông Tâm 72 tuổi ở Đà Nẵng mỗi lần con gọi đều hỏi đã khoá ga chưa, dù con đã ở riêng hai mươi năm. Người con nghe mãi phát mệt. Nhưng nhớ lại thời mình bốn tuổi hỏi một câu tới chục lần mà bố vẫn trả lời, sự khó chịu dịu xuống.
Vài cách giữ bình tĩnh mà vẫn thật lòng: trả lời câu hỏi lặp lại như lần đầu, không nói "bố hỏi rồi"; khi bố mẹ giận, chờ qua cơn rồi mới hỏi điều gì làm họ lo; đừng tranh thắng thua với người già về chuyện nhỏ. Nếu sự lặp lại, quên hay cáu giận thay đổi rõ trong vài tháng, đó là lúc nên đưa bố mẹ đi khám thay vì chỉ cố chịu đựng, vì có những thay đổi cần bác sĩ xem.
Những điều ca dao không bắt con cái phải làm
Đọc ca dao về chữ hiếu, nhiều người con tự đè lên mình gánh nặng quá sức. Cần tách phần ca dao thật sự dặn với phần người ta tự thêm vào:
- Ca dao không bắt phải sống chung một nhà. "Sớm thăm tối viếng" nói tới việc qua lại đều, không nói phải ở cùng.
- Ca dao không đòi phải bỏ việc, bỏ con cái riêng để chăm cha mẹ. Chữ hiếu trong ca dao đi cùng chữ nghĩa với vợ chồng, con cái.
- Ca dao không đo hiếu bằng tiền. Không câu nào nói gửi về nhiều tiền là đủ hiếu.
- Ca dao không bắt chiều theo mọi ý muốn khi ý đó có hại cho chính cha mẹ, ví dụ không chịu đi khám hay giấu bệnh.
- Ca dao không nói con trai cả phải gánh hết. Đó là tập quán từng vùng, không phải nội dung ca dao.
Người con kiệt sức thì không chăm được ai lâu dài. Giữ sức cho mình, chia việc với anh chị em, nhờ người ngoài khi cần cũng là một cách giữ chữ hiếu cho bền. Nếu thấy mình mất ngủ kéo dài, cáu gắt với chính bố mẹ hay với con cái vì quá tải chăm sóc, đó là dấu hiệu cần chia lại việc trong nhà ngay, đừng chờ tới lúc ngã bệnh.
Dạy con cháu ca dao chữ hiếu mà không thành lên lớp
Trẻ con học "Công cha như núi Thái Sơn" từ rất sớm, nhưng thường chỉ thuộc chứ không thấy gì. Cách làm cho câu sống lại là để trẻ thấy chính bố mẹ mình đối xử với ông bà ra sao. Trẻ nhìn việc làm nhiều hơn nghe lời giảng.
Vài việc đơn giản: cho trẻ cùng gọi điện cho ông bà và để trẻ kể chuyện ở lớp; khi về quê, giao trẻ việc rót nước mời ông bà; khi ông bà kể chuyện cũ, nhắc trẻ ngồi nghe hết. Sau đó mới hỏi trẻ: "Con thấy câu nước trong nguồn chảy ra giống chuyện gì trong nhà mình?"
Tránh lấy ca dao chữ hiếu ra để mắng trẻ ("học thuộc mà không biết thương mẹ à"). Câu ca dao gắn với lần bị mắng sẽ thành câu trẻ ghét. Hãy giữ những câu này cho lúc ấm áp, lúc cả nhà quây quần, để sau này khi bố mẹ già, chính đứa trẻ ấy nhớ lại và tự làm.
Một trò chơi nhỏ cho bữa cơm cuối tuần: mỗi người đọc một câu ca dao về cha mẹ, rồi kể một việc thật trong nhà khớp với câu ấy. Ông bà kể chuyện thời nuôi con, bố mẹ kể chuyện thời nuôi cháu, trẻ kể chuyện tuần này. Câu ca dao lúc đó thành sợi dây nối ba thế hệ, không còn là bài phải thuộc lòng để kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Câu công cha như núi Thái Sơn đầy đủ là gì?
Bản thường gặp có bốn câu: Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra. Một lòng thờ mẹ kính cha, cho tròn chữ hiếu mới là đạo con. Có nơi chép khác vài chữ nhưng ý giữ nguyên.
Chuối ba hương, xôi nếp một, đường mía lau là gì?
Đó là ba thứ ngon của vườn quê miền Bắc xưa: giống chuối thơm, xôi nấu từ nếp hạt to dẻo, và đường làm từ mía lau ngọt thanh. Câu ca dao đem ba thứ quý ấy để so với mẹ già.
Chữ thờ trong thờ mẹ kính cha nghĩa là gì?
Chữ thờ ở đây mang nghĩa cũ là phụng dưỡng, chăm nom cha mẹ khi còn sống. Nó không chỉ nói chuyện cúng giỗ. Hiểu như vậy thì câu ca dao nhắc con làm ngay khi bố mẹ còn ở bên.
Ca dao chữ hiếu có bắt con phải sống chung với bố mẹ không?
Không. Các câu như sớm thăm tối viếng nói tới việc qua lại, hỏi han đều đặn. Ở chung hay ở riêng là chuyện mỗi nhà tự bàn theo hoàn cảnh, sức khoẻ của bố mẹ và điều kiện của con.
Câu cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng có ý trách con không?
Có ý trách khéo. Câu chỉ ra cha mẹ cho con không tính toán, còn con lo cho cha mẹ lại hay đếm. Dùng câu này để tự nhìn lại mình thì có ích hơn là dùng để trách anh chị em.
Nên đọc ca dao nào cho mẹ nghe?
Câu mẹ già như chuối ba hương, như xôi nếp một, như đường mía lau là câu khen mẹ quý mà không nhắc tới yếu đau, đọc lúc nào cũng hợp. Nên tránh những câu nhắc tới sự ra đi khi mẹ đang ốm.