Nhìn lại cuộc đời ở tuổi 60 hữu ích nhất khi bạn làm nó như một bài tập có đầu có cuối: ôn lại từng chặng đời, ghi ra việc còn dang dở, chọn vài việc làm nốt, và nói những lời cần nói khi người nhận còn nghe được. Mục đích không phải để chấm điểm đời mình mà để chọn sống những năm tới cho đúng ý.
Bài này đưa ra cách tự ôn lại đời mình qua các chặng, danh sách câu hỏi tự vấn, cách xử lý những việc dang dở, cách gửi lời cảm ơn và lời xin lỗi, những điều không nên làm khi nhìn lại, và khi nào nên tìm người trò chuyện chuyên môn.
Nhìn lại đời mình khác với hồi tưởng vu vơ
Ai cũng có những buổi tối ngồi nghĩ chuyện cũ. Nhưng hồi tưởng vu vơ thường chạy về những chuyện buồn nhất, những quyết định sai nhất, rồi kết thúc bằng một tiếng thở dài. Nhìn lại có chủ đích khác ở chỗ nó có khung, có câu hỏi, và có việc làm tiếp theo.
Tuổi 60 là mốc nhiều người tự nhiên muốn nhìn lại: con cái đã lớn, việc làm đã ổn hoặc sắp nghỉ, sức khoẻ bắt đầu nhắc mình về thời gian. Nhưng không cần chờ đúng 60. Người 50 hay 70 tuổi đều có thể làm, chỉ cần một khoảng thời gian yên và chút can đảm để thành thật với mình.
Bài tập này cũng khác với viết hồi ký cho con cháu. Hồi ký là để lại cho người khác đọc. Nhìn lại là việc riêng của bạn với chính mình: không cần hay, không cần cho ai xem, chỉ cần thật. Có những điều bạn viết ra trong lúc nhìn lại sẽ không bao giờ đưa vào hồi ký, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Ôn lại đời theo từng chặng
Một cách dễ bắt đầu là chia đời thành các chặng, mỗi chặng tự hỏi ba câu giống nhau. Bạn có thể kẻ bảng này ra giấy và điền dần trong vài tuần.
| Chặng đời | Điều mình tự hào | Điều còn day dứt | Người muốn cảm ơn |
|---|---|---|---|
| Tuổi nhỏ, đi học | Ví dụ: học giỏi dù nhà nghèo | Ví dụ: bỏ học sớm | Ví dụ: cô giáo cấp một |
| Tuổi đi làm đầu tiên | Tự nuôi được mình | Một cơ hội đã từ chối | Người đầu tiên dạy nghề |
| Lập gia đình, nuôi con nhỏ | Giữ được nhà qua năm khó | Ít thời gian cho con | Người bạn đời, ông bà nội ngoại |
| Tuổi 40–55 | Một việc lớn đã làm xong | Một mối quan hệ đã rạn | Đồng nghiệp từng giúp lúc khó |
| Hiện tại | Điều đang làm tốt | Việc đang trì hoãn | Người đang ở bên mình |
Cột "điều còn day dứt" sẽ là nguồn cho danh sách việc dang dở ở phần sau. Cột "người muốn cảm ơn" là danh sách những lời cần nói. Đừng cố điền hết trong một buổi; mỗi lần một chặng, mỗi chặng một tuần là nhịp vừa.
Câu hỏi tự vấn nên dùng
Khi ngồi với từng chặng, những câu hỏi dưới đây giúp nhìn sâu hơn mà không rơi vào tự trách. Chọn vài câu hợp với mình, không cần trả lời hết:
- Ở chặng này, mình đã sống theo điều gì là quan trọng nhất? Bây giờ điều ấy còn quan trọng không?
- Quyết định nào ở chặng này đã định hình phần đời sau? Nếu được làm lại với hiểu biết lúc đó, mình có chọn khác không?
- Ai đã ở bên mình lúc khó nhất? Họ có biết mình nhớ điều đó không?
- Điều gì mình từng muốn làm mà chưa làm? Bây giờ còn muốn không?
- Mình muốn người thân nhớ về mình như thế nào? Cách mình đang sống có gần với điều đó không?
- Nếu còn mười năm khoẻ mạnh, mình muốn dành chúng cho điều gì?
Câu "nếu được làm lại với hiểu biết lúc đó" quan trọng hơn bạn nghĩ. Nhiều day dứt đến từ việc phán xét quyết định cũ bằng hiểu biết hôm nay, điều không công bằng với chính mình của ngày ấy.
Xử lý danh sách việc dang dở
Sau khi ôn lại, bạn sẽ có một danh sách việc còn dang dở: một chuyến về quê chưa đi, một người bạn mất liên lạc, một món nợ ân tình, một kỹ năng muốn học. Cách xử lý gợi ý:
- Ghi hết ra giấy, không chọn lọc. Mỗi việc một dòng.
- Chia ba nhóm: việc làm được trong năm nay; việc cần chuẩn bị lâu hơn; việc đã không còn làm được hoặc không còn muốn làm.
- Với nhóm thứ ba, viết một dòng chia tay: "Mình đã muốn làm việc này vì..., giờ mình để nó lại." Gạch đi một cách có ý thức.
- Với nhóm thứ nhất, chọn ra ba việc và đặt mốc cụ thể, ví dụ "về thăm trường cũ trước Tết".
- Với nhóm thứ hai, chia mỗi việc thành bước đầu tiên làm được ngay trong tháng này.
- Mỗi ba tháng mở danh sách ra, đánh dấu việc đã xong, thêm việc mới nếu có.
Bước gạch đi những việc không còn làm được thường bị bỏ qua, nhưng nó giải phóng nhiều nhất. Việc dang dở mà không bao giờ gạch đi sẽ cứ nằm đó, nhắc mình về điều không làm được.
Lời cảm ơn, lời xin lỗi, liên lạc cũ
Lời cảm ơn nói được bằng nhiều cách. Một cuộc gọi, một lá thư tay, một lần ghé thăm mang theo món quà nhỏ. Không cần nói dài, chỉ cần nhắc đúng việc người ấy đã làm và điều đó có ý nghĩa với mình thế nào. Người nhận thường nhớ cả đời.
Lời xin lỗi không cần chờ người kia sẵn sàng. Nói lời xin lỗi là việc của mình; người kia nhận hay không là việc của họ. Xin lỗi đúng việc, không kèm "nhưng", không giải thích dài. Nếu người kia chưa muốn gặp, viết thư cũng đủ.
Nối lại liên lạc cũ nên bắt đầu nhẹ. Bạn cũ hai mươi năm không gặp có thể đã khác nhiều. Bắt đầu bằng một lời hỏi thăm, không kỳ vọng nối lại thân thiết ngay. Nhiều người tìm lại bạn cũ qua hội đồng hương, nhóm cựu học sinh.
Có người không còn để nói nữa. Với những người đã mất, có người viết thư không gửi, có người ra mộ nói vài lời, có người làm một việc tốt nhân danh họ. Cách nào cũng được, miễn mình thấy nhẹ lòng.
Lời cảm ơn trong chính nhà mình hay bị quên nhất. Người ta dễ cảm ơn thầy cũ, bạn cũ hơn là cảm ơn người bạn đời đã đi cùng bốn mươi năm hay đứa con đang chăm mình. Những lời ấy nói ra thường khó hơn, nhưng cũng được nhớ lâu hơn.
Những điều không nên làm khi nhìn lại
Nhìn lại có thể đem lại bình yên, nhưng cũng có thể kéo mình xuống nếu làm sai cách. Vài điều nên tránh:
- Không chấm điểm đời mình. Đời người không có thang điểm, và so với ai cũng là so khập khiễng.
- Không so với bạn bè cùng lứa. Người này giàu hơn, người kia con giỏi hơn — mỗi người có những chặng mình không thấy.
- Không làm một mình trong lúc đang buồn sẵn. Chọn lúc tinh thần ổn, buổi sáng hơn là đêm khuya.
- Không đổ lỗi hết cho mình hay hết cho người khác. Phần lớn chuyện đời là kết quả của nhiều người, nhiều hoàn cảnh.
- Không biến nhìn lại thành việc chuẩn bị cho sự ra đi. Mục đích là sống những năm tới cho đúng ý, không phải khép lại mọi thứ.
Khi nào nên tìm người trò chuyện chuyên môn: nếu việc nhìn lại khiến bạn buồn kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, chán ăn, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó nên gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý, và nói với một người thân để có người bên cạnh.
Một buổi nhìn lại: chuẩn bị gì, làm thế nào
Nhiều người muốn nhìn lại nhưng không biết ngồi xuống thì làm gì. Một buổi gợi ý, khoảng một tiếng, mỗi tuần một lần trong khoảng hai tháng:
- Chọn giờ yên, tốt nhất là buổi sáng sau khi đi bộ hoặc uống trà, khi đầu óc tỉnh và tâm trạng bình thường.
- Chuẩn bị một cuốn sổ riêng chỉ dùng cho việc này, một cây bút, và vài tấm ảnh cũ của chặng đời định ôn lại hôm đó.
- Ngồi xem ảnh mười phút, không viết gì. Để trí nhớ tự trôi về.
- Viết ba mươi phút theo các câu hỏi đã chọn, viết nhanh, không sửa, không lo câu cú.
- Mười phút cuối đọc lại, gạch chân một điều tự hào, một điều day dứt, một người muốn cảm ơn.
- Đóng sổ, làm một việc nhẹ nhàng khác như tưới cây, đi dạo, để không mang tâm trạng của chặng cũ vào cả ngày.
Có buổi viết được nhiều, có buổi ngồi một tiếng chỉ được vài dòng. Cả hai đều bình thường. Nếu một chặng quá nặng, có thể bỏ qua và quay lại sau, hoặc rủ người bạn đời cùng ngồi ôn lại chặng ấy.
Từ nhìn lại đến chọn việc cho chặng tới
Phần cuối của bài tập là viết ra ba điều bạn muốn những năm tới có. Không phải mục tiêu lớn, mà là những điều cụ thể: "mỗi tuần ăn tối với các cháu một lần", "học xong một nhạc cụ", "về quê ở một tháng mỗi năm", "dạy nghề cho một người". Ba điều là vừa đủ để nhớ, đủ ít để làm được.
Bà Ngọc, 61 tuổi ở Lâm Đồng, sau mấy tuần ngồi với bảng các chặng đời, nhận ra điều bà day dứt nhất là chưa bao giờ đi đâu xa một mình. Bà đặt mốc đi một chuyến ra Huế thăm trường cũ thời con gái. Chuyến đi chỉ năm ngày, nhưng bà nói nó khép lại một chuyện treo lơ lửng bốn mươi năm.
Bà cũng gọi điện cho cô bạn thân từng giận nhau vì chuyện vay mượn ngày trẻ. Cuộc gọi đầu chỉ năm phút. Đến giờ hai bà gọi nhau mỗi tháng.
Nhìn lại, vì thế, không phải để dừng mà để chọn. Khi đã biết điều gì quan trọng với mình, mỗi ngày còn lại có hướng rõ hơn, và những việc nhỏ cũng có ý nghĩa hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn lại cuộc đời có làm mình buồn hơn không?
Có thể, nếu làm lúc đang buồn sẵn hoặc chỉ tập trung vào điều sai. Làm theo khung có câu hỏi, chọn lúc tinh thần ổn và kết thúc bằng việc chọn làm gì tiếp thường giúp nhẹ lòng hơn là buồn thêm.
Nên nhìn lại đời mình ở tuổi nào?
Không có tuổi cố định. Nhiều người làm quanh tuổi 60 khi con cái đã lớn, sắp nghỉ hưu, nhưng người 50 hay 70 tuổi đều có thể làm. Quan trọng là có thời gian yên và sẵn sàng thành thật với mình.
Nhìn lại cuộc đời khác viết hồi ký thế nào?
Hồi ký viết để lại cho con cháu đọc, cần chi tiết và chuyện kể. Nhìn lại là việc riêng với chính mình, có những điều sẽ không đưa vào hồi ký. Một người có thể làm cả hai, nhưng mục đích khác nhau.
Nói lời xin lỗi với người cũ thế nào khi đã quá lâu?
Nhắc đúng việc mình hối tiếc, xin lỗi không kèm lời biện minh, không ép người kia phải tha thứ ngay. Nếu khó gặp mặt, một lá thư tay hoặc tin nhắn ngắn cũng đủ để mở lại cánh cửa.
Có nên làm bài tập nhìn lại một mình không?
Có thể làm một mình, nhưng nên chia sẻ một phần với người bạn đời, người bạn thân hoặc con cái nếu thấy nặng lòng. Nếu buồn kéo dài nhiều tuần, mất ngủ hay chán ăn, nên gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý.
Làm sao để không day dứt mãi về quyết định sai ngày trước?
Tự hỏi nếu với hiểu biết lúc đó mình có chọn khác không. Phần lớn quyết định cũ là hợp lý với những gì mình biết khi ấy. Viết ra, gạch đi những gì không còn sửa được, và dồn sức cho việc còn làm được.