HauVan.comHậu Vận
Sống có ý nghĩa nửa sau cuộc đời

Viết hồi ký cho con cháu: bắt đầu từ đâu, ghi gì và giữ lại thế nào

Viết hồi ký cho con cháu không cần giỏi văn. Cách chọn khung chuyện, hỏi chuyện ông bà, ghi âm, sắp ảnh cũ và giữ bản viết để đời sau còn đọc được.

Grandfather and teenage grandson sitting on a wooden porch bench sorting old family photographs into a shoebox, faces turned away, over-the-shoulder shot, warm afternoon light

Muốn viết hồi ký cho con cháu, bạn không cần bắt đầu từ năm sinh mà nên bắt đầu từ mười câu chuyện mình hay kể nhất, viết mỗi chuyện một trang, rồi mới sắp lại theo thời gian. Người không quen cầm bút có thể kể cho con cháu ghi âm, sau đó chép ra chữ và sửa dần.

Bài này đưa ra một khung viết đơn giản, danh sách câu hỏi để gợi trí nhớ, cách xử lý chuyện buồn và chuyện riêng của người khác, cách sắp ảnh cũ và giữ bản viết sao cho cháu chắt hai mươi năm nữa vẫn mở ra đọc được.

Hồi ký gia đình khác sách hồi ký ở đâu

Hồi ký in thành sách viết cho người lạ, cần cốt truyện, cần hấp dẫn. Hồi ký gia đình viết cho vài chục người có chung họ, chung bữa cơm giỗ. Người đọc đã biết bạn, họ không cần bạn chứng minh điều gì. Họ cần những chi tiết mà không ai khác giữ được: căn nhà cũ có mấy gian, bữa cơm ngày đói có món gì, vì sao ông bà quyết định chuyển vào Nam.

Vì vậy thước đo của một cuốn hồi ký gia đình không phải câu văn hay mà là độ cụ thể. Câu "thời đó rất khổ" không giúp cháu hiểu gì. Câu "mỗi sáng mẹ chia một củ khoai cho ba anh em, ai ăn chậm thì được phần vỏ cháy" thì cháu nhớ cả đời.

Một điểm khác nữa: hồi ký gia đình không cần xong. Bạn có thể viết dần trong nhiều năm, thêm chuyện khi nhớ ra, sửa khi có người bổ sung. Nhiều nhà giữ một tập bìa cứng, ai nhớ chuyện gì thì viết thêm vào, lâu dần thành cuốn sử nhỏ của cả họ.

Khung viết đơn giản cho người chưa từng viết

Khung dưới đây dùng được cho cả người tự viết lẫn người kể để con cháu ghi lại:

  1. Liệt kê mười chuyện bạn hay kể nhất trong các bữa cơm, mỗi chuyện một dòng. Đó là xương sống của cuốn hồi ký.
  2. Chọn một chuyện dễ nhất, viết hoặc kể trong khoảng một trang, trả lời đủ: ở đâu, năm nào áng chừng, có ai, chuyện gì xảy ra, sau đó ra sao.
  3. Mỗi tuần viết thêm một chuyện. Đừng chờ có cảm hứng; đặt giờ cố định, ví dụ sáng Chủ nhật sau khi uống trà.
  4. Khi có khoảng mười lăm chuyện, sắp lại theo các chặng đời: tuổi nhỏ, đi học, đi làm, lập gia đình, nuôi con, tuổi già.
  5. Viết thêm một trang mở đầu nói vì sao bạn viết, và một trang cuối gửi lời riêng cho con cháu.
  6. Nhờ một người trong nhà đọc lại, đánh dấu chỗ khó hiểu, hỏi thêm tên người, tên đất cho đúng.

Cách làm này tránh được nỗi sợ trang giấy trắng, vì mỗi lần bạn chỉ phải viết một chuyện ngắn chứ không phải cả một đời người.

Câu hỏi gợi trí nhớ để con cháu hỏi ông bà

Nếu ông bà ngại viết, con cháu có thể ngồi hỏi chuyện. Những câu hỏi mở dưới đây thường gợi ra chuyện hay hơn câu hỏi có hay không:

  • Hồi nhỏ ông bà ở nhà thế nào, mái lợp gì, ngủ ở đâu, sáng dậy làm việc gì đầu tiên?
  • Món ăn nào ông bà nhớ nhất từ thời bé, ai nấu, ăn vào dịp nào?
  • Ông bà gặp nhau lần đầu ở đâu, ai mở lời trước?
  • Lần đầu ông bà đi xa nhà là đi đâu, bằng phương tiện gì, mất bao lâu?
  • Có quyết định nào ông bà thấy liều nhất trong đời, giờ nghĩ lại thấy thế nào?
  • Ông bà muốn con cháu nhớ điều gì về cha mẹ của ông bà?
  • Nếu được nói một câu với chính mình năm hai mươi tuổi, ông bà sẽ nói gì?

Mỗi buổi chỉ nên hỏi hai ba câu, trong khoảng bốn mươi phút. Hỏi xong thì nghe, đừng sửa lời ông bà, đừng tranh luận về chi tiết. Ghi âm bằng điện thoại, xin phép trước khi bấm ghi.

Chuyện buồn, chuyện riêng và chuyện chưa chắc

Chuyện buồn vẫn nên có, nhưng do người kể quyết định mức độ. Mất mát, chiến tranh, những năm đói khổ là một phần đời thật. Bạn có thể chỉ viết một câu, không cần kể chi tiết. Con cháu nên tôn trọng nếu ông bà nói "chuyện này thôi, đừng ghi".

Chuyện riêng của người khác cần cân nhắc. Mâu thuẫn anh em, chuyện của người còn sống trong họ hàng có thể làm tổn thương nếu viết thẳng. Cách an toàn là viết về cảm nhận của mình, không phán xét người khác, hoặc để riêng một phần chỉ trao cho một người tin cậy.

Chuyện chưa chắc thì ghi rõ là chưa chắc. Trí nhớ về năm tháng hay sai. Ghi "khoảng năm ấy", "theo lời bà kể lại" là trung thực hơn gán một con số cụ thể. Nếu có giấy tờ cũ, đối chiếu lại.

Không cần viết để thanh minh. Hồi ký dễ trượt thành nơi giải thích vì sao mình đúng trong những chuyện cũ. Người đọc sau này thường thấy mệt với những đoạn như vậy; kể việc đã xảy ra và cảm xúc của mình là đủ.

Ảnh cũ, ghi âm, bản viết: giữ thế nào cho lâu

Một cuốn hồi ký gia đình thường gồm ba thứ. Mỗi thứ có cách giữ riêng:

Thứ cần giữCách giữHay hỏng vì
Ảnh giấy cũChụp lại hoặc quét từng tấm, đặt tên tệp theo năm và tên người trong ảnh; bản gốc cất trong hộp khô, tránh ẩmKhông ghi tên ai trong ảnh, đời sau không nhận ra
Ghi âm lời kểLưu ít nhất hai nơi: điện thoại một người con và một ổ lưu trữ khác; chép ra chữ những đoạn quan trọngChỉ nằm trong máy của một người, máy hỏng là mất
Bản viết tayChụp lại từng trang, đánh máy lại nếu có người giúp; bản tay giữ làm kỷ vậtMực phai, giấy ố, chữ khó đọc với đời cháu
Bản hoàn chỉnhIn vài bản đóng bìa cho mỗi nhánh trong gia đình, kèm một bản điện tửChỉ có một bản duy nhất, chia nhà là thất lạc

Việc quan trọng nhất với ảnh là ghi chú ngay khi người trong nhà còn nhớ: ai đứng bên trái, chụp ở đâu, dịp gì. Một tấm ảnh không có ghi chú, hai mươi năm sau chỉ còn là khuôn mặt lạ.

Một ví dụ: cuốn hồi ký viết trong hai năm

Bà Thu, 72 tuổi ở Cần Thơ, chưa từng viết gì dài hơn lá thư. Cháu ngoại học đại học ở TP Hồ Chí Minh, mỗi lần về quê lại ngồi hỏi bà một chuyện, ghi âm rồi về chép ra. Bà đọc lại bản chép, gạch chỗ sai, viết thêm bên lề. Hai năm sau, cuốn sổ có hơn bốn mươi chuyện, từ chuyện chèo xuồng đi học đến chuyện mở sạp vải ở chợ.

Điều bà thấy quý nhất không phải cuốn sổ mà là những buổi ngồi kể. Cháu biết bà nhiều hơn hai mươi năm trước cộng lại. Có những chuyện con ruột của bà cũng chưa từng nghe, vì hồi đó ai cũng bận mưu sinh, không có lúc nào ngồi yên mà hỏi.

Ví dụ này cho thấy hồi ký gia đình là việc chung của hai thế hệ. Người già có trí nhớ, người trẻ có thời gian gõ chữ và giữ tệp. Phân công đúng thì không ai phải gánh hết.

Nếu con cháu ở xa, việc hỏi chuyện vẫn làm được qua cuộc gọi video mỗi tối Chủ nhật. Người con ở gần ghi âm buổi kể, người ở xa chép ra chữ, người giỏi chữ thì soát chính tả. Chia nhỏ như vậy, mỗi người chỉ mất chừng nửa giờ mỗi tuần. Điều cần thống nhất từ đầu là một người giữ bản chính, để các bản sửa không tản mát mỗi nơi một kiểu và cuối cùng không ai biết bản nào mới nhất.

Trang mở đầu và lời gửi cuối: viết sao cho thật

Trang mở đầu chỉ cần trả lời ba điều: bạn là ai, viết lúc bao nhiêu tuổi, và vì sao muốn viết. Ví dụ: "Ông viết những trang này năm bảy mươi tuổi, khi các cháu đã lớn và ít khi còn ngồi nghe ông kể. Ông không muốn những chuyện này mất theo ông." Vài dòng như vậy đủ để người đọc sau này hiểu tâm thế của người viết.

Lời gửi cuối là phần nhiều người ngại nhất, vì phải nói những điều bình thường không nói ra. Bạn không cần viết lời răn dạy dài. Thường thì vài điều cụ thể có sức nặng hơn: một việc bạn mong con cháu giữ, một điều bạn tiếc đã không làm, một lời cảm ơn gửi người bạn đời, một lời xin lỗi nếu có. Có người viết riêng cho từng đứa cháu một đoạn ngắn, nhắc một kỷ niệm chỉ hai ông cháu biết.

Tránh viết theo kiểu lời trăng trối hay tạo cảm giác nặng nề. Hồi ký là để con cháu biết mình từ đâu đến, không phải để chúng lo lắng. Giọng nhẹ, có chút hài hước, thường được đọc lại nhiều lần hơn giọng nghiêm trang.

Những thứ không cần làm

Nhiều người bỏ dở vì đặt ra yêu cầu quá cao. Bạn có thể bỏ qua những việc sau:

  • Không cần viết theo đúng thứ tự thời gian ngay từ đầu; sắp xếp để sau.
  • Không cần văn hay, không cần chữ đẹp. Con cháu muốn đọc giọng của ông bà, không phải giọng biên tập.
  • Không cần in thành sách đẹp, bìa cứng, giấy dày. Vài bản đóng bìa đơn giản ở tiệm photo gần nhà, đủ cho mỗi nhánh trong họ một bản, là đủ.
  • Không cần kể hết mọi chuyện. Một cuốn sổ có hai mươi chuyện thật còn hơn một bản kế hoạch có hai trăm đầu mục chưa viết chữ nào.
  • Không cần chờ đến khi rảnh hoàn toàn. Mười lăm phút mỗi tuần, đều đặn, là đủ để có cuốn sổ sau một năm.

Nếu thấy chững lại, quay về danh sách mười chuyện ban đầu và chọn một chuyện dễ nhất còn lại. Bắt đầu lại luôn dễ hơn bạn nghĩ.

Cũng không cần giấu cuốn sổ cho tới khi xong. Đọc to một chuyện vừa viết trong bữa cơm cuối tuần thường khiến người khác nhớ ra chuyện của họ, và bạn có thêm người cùng viết mà không phải nhờ.

Câu hỏi thường gặp

Không biết viết văn có viết hồi ký được không?

Được. Hồi ký gia đình cần chi tiết thật, không cần câu văn hay. Bạn có thể kể để con cháu ghi âm rồi chép lại, sau đó đọc và sửa những chỗ sai. Giọng kể mộc mạc lại là thứ con cháu quý nhất.

Nên viết hồi ký tay hay đánh máy?

Viết tay giữ được nét chữ làm kỷ vật, đánh máy dễ sao chép và chia cho nhiều nhánh. Cách hay là viết tay bản nháp, sau đó nhờ con cháu đánh máy lại và giữ cả hai bản ở nơi khác nhau.

Có nên viết chuyện mâu thuẫn trong gia đình vào hồi ký không?

Có thể nhắc, nhưng nên kể bằng cảm nhận của mình và tránh phán xét người còn sống. Phần quá riêng có thể viết riêng, chỉ trao cho một người tin cậy hoặc dặn để mở sau nhiều năm.

Ghi âm ông bà kể chuyện cần chuẩn bị gì?

Một chiếc điện thoại đủ pin, chỗ ngồi yên tĩnh, vài câu hỏi mở viết sẵn. Xin phép trước khi ghi, mỗi buổi khoảng bốn mươi phút, và lưu tệp ở ít nhất hai nơi ngay sau buổi kể.

Viết hồi ký mất bao lâu?

Tuỳ nhịp mỗi nhà. Nếu viết hoặc kể một chuyện mỗi tuần, sau khoảng một năm bạn có bốn mươi đến năm mươi chuyện, đủ thành một cuốn sổ dày. Quan trọng là đều đặn chứ không phải nhanh.

Làm sao để cháu nhỏ chịu đọc hồi ký của ông bà?

Chọn vài chuyện ngắn, có chi tiết lạ với trẻ như đi học bằng xuồng, nấu cơm bằng rơm, rồi đọc to cho cháu nghe. Gắn ảnh cũ bên cạnh chuyện cũng giúp trẻ tò mò hơn là đưa nguyên cuốn dày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138