Chia việc chăm bố mẹ già giữa anh chị em êm nhất khi cả nhà liệt kê hết mọi việc cần làm, họp để chia theo sức và hoàn cảnh của từng người chứ không chia đều, thống nhất cách góp tiền, và có kế hoạch cho người chăm chính được nghỉ. Phần lớn giận hờn giữa anh chị em không đến từ việc ai đó vô tâm, mà từ việc không ai nhìn thấy hết những gì người khác đang làm.
Bài viết dành cho những gia đình có từ hai người con trở lên, khi bố mẹ bắt đầu cần người đưa đi khám, nhắc thuốc, nấu cơm, hay đã phải chăm hằng ngày. Bạn sẽ có bảng liệt kê việc, cách tổ chức một buổi họp gia đình, nguyên tắc góp tiền, và cách xử lý khi có người không góp phần nào.
Vì sao anh chị em hay giận nhau quanh việc chăm bố mẹ
Trong nhiều nhà, việc chăm bố mẹ rơi vào một người theo lẽ tự nhiên: người ở gần nhất, người chưa lập gia đình, người con gái, hoặc người con trai trưởng theo lề lối. Lúc đầu ai cũng nghĩ đó là tạm thời. Vài năm sau, người đó đã gánh phần lớn mà không ai bàn, còn những người khác nghĩ mình đã góp đủ bằng tiền hoặc bằng những lần về thăm.
Gốc của giận hờn thường là sự vô hình. Người chăm hằng ngày làm những việc không ai thấy: dậy đêm, dọn dẹp, nghe bố mẹ than, đưa đi khám, gọi bác sĩ. Người ở xa chỉ thấy bố mẹ vẫn ổn, và khi về thăm lại góp ý cách chăm. Người chăm thấy bị coi nhẹ, người ở xa thấy bị trách oan.
Chị Mai 45 tuổi ở Hà Nội vừa chăm mẹ vừa lo con thi đại học. Hai em trai ở TP Hồ Chí Minh gửi tiền đều nhưng chưa từng hỏi chị cần gì khác. Đến khi chị bật khóc trong một cuộc gọi, các em mới biết mỗi tuần chị đưa mẹ đi khám hai lần, đêm nào cũng dậy vài lượt. Không ai cố ý để chị gánh một mình, chỉ là chưa ai từng ngồi lại liệt kê.
Liệt kê hết việc trước khi chia
Bước đầu tiên là viết ra mọi việc, kể cả những việc nhỏ. Bảng dưới gom theo nhóm để dễ chia; mỗi nhà thêm bớt cho đúng hoàn cảnh.
| Nhóm việc | Ví dụ cụ thể | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Chăm hằng ngày | Nấu ăn, tắm rửa, dọn dẹp, nhắc thuốc, ở cùng ban đêm | Người ở gần hoặc người được thuê |
| Y tế | Đặt lịch khám, đưa đi khám, ghi lời bác sĩ dặn, mua thuốc theo đơn | Người có thời gian linh hoạt |
| Giấy tờ, hành chính | Lương hưu, bảo hiểm y tế, giấy tờ nhà, hoá đơn | Người cẩn thận, có thể làm từ xa |
| Tiền bạc | Chi phí sinh hoạt, thuốc, người giúp việc, sửa nhà | Chia theo khả năng của từng người |
| Tinh thần | Gọi điện, trò chuyện, đưa đi chơi, đưa đi gặp bạn | Mọi người, kể cả người ở xa |
| Thay ca, cho nghỉ | Thay người chăm chính vài ngày mỗi tháng | Người ở xa về luân phiên |
Khi viết đủ, nhiều nhà mới thấy danh sách dài thế nào, và thấy rõ một người đang ôm bao nhiêu dòng. Chỉ riêng việc nhìn thấy danh sách đã giảm được một nửa giận hờn, vì người chăm chính được công nhận và người ở xa biết mình có thể nhận việc gì.
Tổ chức một buổi họp gia đình
Buổi họp không cần trang trọng, nhưng cần có chuẩn bị để không biến thành buổi trách móc.
- Chọn thời điểm mọi người có mặt hoặc gọi video được, tránh ngày giỗ, ngày Tết khi đông khách.
- Gửi trước bảng liệt kê việc cho mọi người đọc, kèm tình hình sức khoẻ của bố mẹ theo lời bác sĩ.
- Hỏi ý bố mẹ trước buổi họp: bố mẹ muốn gì, muốn ở đâu, muốn ai chăm những việc riêng tư. Nếu bố mẹ còn minh mẫn, mời bố mẹ dự một phần buổi họp.
- Mở đầu bằng việc cảm ơn người đang chăm chính và nói rõ những gì người đó đã làm.
- Đi qua từng nhóm việc, mỗi người tự nhận phần mình làm được, rồi mới bàn phần còn trống.
- Ghi lại kết quả, gửi vào nhóm gia đình, hẹn ba hoặc sáu tháng sau họp lại vì sức khoẻ bố mẹ sẽ thay đổi.
Nên có một người điều phối, không nhất thiết là anh cả, mà là người bình tĩnh nhất. Nếu không khí quá căng, có thể nhờ một người cô, người chú mà cả nhà cùng nể ngồi cùng.
Một lỗi hay gặp là để buổi họp kéo dài thành buổi kể tội từ chuyện mấy chục năm trước. Người điều phối nên kéo câu chuyện về câu hỏi duy nhất: từ tháng này, ai làm việc gì. Những chuyện cũ nếu cần thì hẹn nói riêng giữa hai người.
Chia theo sức, không chia đều
Đều về số ngày chưa chắc đã công bằng. Người ở gần mà phải đi làm ca đêm khác với người ở xa nhưng làm việc tự do. Chia đều mỗi người một tuần có thể làm người này kiệt sức trong khi người kia còn dư.
Mỗi người góp thứ mình mạnh. Người giỏi giấy tờ lo hành chính, người có xe lo đưa đón, người khá giả góp tiền nhiều hơn, người ở gần lo hằng ngày.
Tiền không thay được hết mọi việc. Gửi tiền là đóng góp thật, nhưng người chăm chính cũng cần người hỏi han, cần được nghỉ. Người góp tiền nên nhận thêm ít nhất một việc khác, như gọi cho bố mẹ mỗi ngày.
Đừng mặc định theo giới hay theo thứ bậc. Con gái không đương nhiên phải chăm, con trưởng không đương nhiên phải quyết. Những mặc định này là nguồn ấm ức kéo dài nhiều năm. Nếu muốn giữ một nếp nào đó, như con trưởng lo giỗ chạp, cả nhà nên nói ra và đồng ý, không ngầm định.
Vợ hoặc chồng của các con cũng cần được hỏi. Nhiều việc chăm thật ra do dâu, rể làm. Phần của họ nên được tính và được cảm ơn, không coi là việc đương nhiên.
Góp tiền chăm bố mẹ thế nào cho êm
Tiền là chuyện dễ làm anh chị em xa nhau nhất. Một vài nguyên tắc giúp mọi thứ minh bạch:
- Lập một quỹ chung cho các khoản chi của bố mẹ, có một người giữ và ghi chép.
- Mỗi tháng gửi vào nhóm gia đình bảng thu chi ngắn: góp bao nhiêu, chi cho gì, còn bao nhiêu.
- Phần góp chia theo khả năng chứ không bắt buộc bằng nhau, và được thoả thuận công khai.
- Lương hưu hoặc tiền tiết kiệm của bố mẹ do bố mẹ tự quyết khi còn minh mẫn; con chỉ giúp quản lý khi bố mẹ nhờ.
- Những khoản lớn như sửa nhà, thuê người chăm cả ngày, điều trị dài ngày phải được cả nhà bàn trước.
- Người chăm chính phải bỏ việc hoặc giảm giờ làm nên được cả nhà tính tới phần thu nhập bị mất.
Ghi chép nghe có vẻ xa cách giữa anh em ruột, nhưng chính nó bảo vệ người giữ tiền khỏi những nghi ngờ không đáng có. Chuyện thừa kế và di chúc là chuyện riêng của bố mẹ, nên tách khỏi chuyện góp tiền chăm sóc hằng tháng để không biến việc chăm bố mẹ thành tính toán phần chia.
Các khoản liên quan tới lương hưu, bảo hiểm y tế của bố mẹ như thủ tục nhận thay, đổi nơi khám ban đầu, nên hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi bố mẹ đang hưởng để làm đúng quy định.
Người chăm chính cũng cần được chăm
Người chăm bố mẹ hằng ngày thường là người cuối cùng được hỏi thăm. Họ mất ngủ, bỏ dở công việc, thôi gặp bạn bè, đôi khi ngại than vì sợ bị cho là kể công. Sau vài năm, nhiều người kiệt sức cả thân lẫn tâm, dễ cáu với chính bố mẹ mình rồi lại tự trách.
Cả nhà nên thống nhất một lịch nghỉ cụ thể cho người chăm chính: ít nhất một ngày mỗi tuần không phải lo gì, vài ngày liền mỗi quý để đi đâu đó. Người ở xa về thay, hoặc cả nhà góp tiền thuê người giúp những ngày đó. Nghỉ không phải là bỏ bố mẹ, mà là để người chăm còn đủ sức chăm tiếp.
Người chăm chính nên đi khám nếu thấy mình mất ngủ kéo dài, sụt cân, đau lưng mãn tính vì bế đỡ, hay buồn bã, cáu gắt không kiểm soát được. Khi khám, nên kể với bác sĩ rằng mình đang chăm người thân hằng ngày, để được dặn cách giữ sức và cách nâng đỡ người già đúng tư thế. Câu nên hỏi: mình cần nghỉ thế nào, dấu hiệu nào là quá sức, có cách nào giảm việc nặng.
Khi có người không góp phần nào
Gia đình nào cũng có thể có một người không góp, vì hoàn cảnh khó khăn thật, vì quan hệ với bố mẹ từng tổn thương, hoặc đơn giản vì vô tâm. Trước khi trách, nên hỏi riêng để biết lý do. Người đang khó khăn có thể không góp tiền nhưng góp được thời gian, người từng tổn thương có thể cần được hiểu hơn là bị ép.
Nếu đã hỏi mà người đó vẫn không nhận việc gì, những người còn lại nên quyết định dựa trên những người thực sự tham gia, và không để sự vắng mặt của một người làm cả nhà dừng lại. Tiếp tục mời họ vào các buổi họp, gửi kết quả cho họ đọc, để cửa luôn mở. Nhiều người chỉ quay lại góp phần khi thấy bố mẹ yếu đi rõ rệt, và họ sẽ dễ quay lại hơn nếu không bị đóng cửa từ trước.
Điều nên tránh là để sự ấm ức biến thành những câu nói trước mặt bố mẹ. Người già nghe các con trách nhau vì mình thường thấy mình là gánh nặng, và đó là cảm giác nặng nề nhất ở tuổi này. Chuyện giữa anh chị em nên giải quyết giữa anh chị em, bố mẹ chỉ cần biết rằng mình được chăm chu đáo.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em nên chia việc chăm bố mẹ già như thế nào?
Liệt kê hết việc cần làm, từ chăm hằng ngày, y tế, giấy tờ, tiền bạc tới tinh thần, rồi họp gia đình để mỗi người nhận phần hợp với sức và hoàn cảnh. Chia theo sức thường công bằng hơn chia đều theo số ngày.
Con ở xa chỉ gửi tiền có được coi là đã góp phần chăm bố mẹ không?
Gửi tiền là đóng góp thật, nhưng người chăm chính cũng cần được hỏi han và được nghỉ. Người ở xa nên nhận thêm việc làm được từ xa như giữ lịch khám, lo giấy tờ, gọi cho bố mẹ, và về thay ca định kỳ.
Góp tiền nuôi bố mẹ già giữa anh chị em sao cho công bằng?
Lập quỹ chung có người giữ và ghi chép, gửi bảng thu chi hằng tháng vào nhóm gia đình, chia phần góp theo khả năng và thoả thuận công khai. Những khoản lớn cần cả nhà bàn trước khi chi.
Người chăm sóc bố mẹ già bị kiệt sức thì phải làm sao?
Cần nói thật với anh chị em để có lịch nghỉ cụ thể, nhờ người thay hoặc thuê người giúp. Nếu mất ngủ, sụt cân, đau lưng hay buồn bã kéo dài, nên đi khám và kể với bác sĩ mình đang chăm người thân hằng ngày.
Có nên để bố mẹ biết anh chị em mâu thuẫn chuyện chăm sóc không?
Không nên để bố mẹ nghe các con trách nhau vì mình, vì người già dễ thấy mình là gánh nặng. Chuyện phân công và tiền bạc nên giải quyết giữa anh chị em, chỉ hỏi ý bố mẹ về mong muốn của bố mẹ.
Con một phải chăm bố mẹ già một mình thì nên làm gì?
Nên dựng mạng lưới hỗ trợ ngoài anh chị em: vợ hoặc chồng, họ hàng gần, hàng xóm, người giúp việc theo giờ, tổ chức người cao tuổi ở địa phương. Lên kế hoạch nghỉ cho bản thân và đi khám khi thấy quá sức.