Dạy bố mẹ dùng điện thoại thông minh hiệu quả nhất khi bạn cài đặt máy gọn trước, mỗi buổi chỉ dạy một việc, để bố mẹ tự bấm thay vì bấm hộ, và ghi cách làm ra giấy bằng lời của chính bố mẹ. Phần lớn người lớn tuổi không chậm hiểu; họ chỉ chưa quen những biểu tượng mà người trẻ coi là hiển nhiên.
Bài này đưa ra thứ tự việc nên dạy, cách cài đặt máy cho mắt và tay người lớn tuổi, cách nói để bố mẹ không thấy bị coi thường, và những điều cần dặn kỹ để phòng tin nhắn, cuộc gọi lừa đảo nhắm vào người già.
Vì sao dạy mãi mà bố mẹ vẫn quên
Con cái thường dạy nhanh, bấm hộ, nói "mẹ cứ bấm vào cái này", rồi cầm máy làm luôn cho xong. Một tuần sau mẹ gọi điện hỏi lại đúng câu ấy, con bực, mẹ ngại, lần sau mẹ không dám hỏi nữa. Vòng lặp này xảy ra ở rất nhiều nhà, và lỗi phần lớn nằm ở cách dạy chứ không phải ở người học.
Có vài lý do khiến người lớn tuổi khó nhớ thao tác trên điện thoại. Biểu tượng không có chữ, như ba dấu chấm, bánh răng, mũi tên cong, không gợi ý nghĩa gì với người chưa quen máy tính. Các ứng dụng hay đổi giao diện sau mỗi lần cập nhật, hôm qua nút ở dưới hôm nay lên trên. Và khi con cái bấm hộ, tay bố mẹ chưa hề làm thao tác ấy lần nào nên không có gì để nhớ.
Còn một lý do ít ai nói ra: nhiều bố mẹ sợ làm hỏng máy, sợ bấm nhầm mất tiền, nên chỉ dám bấm đúng những nút đã quen. Nỗi sợ ấy làm họ không dám thử, mà không thử thì không nhớ. Nói rõ với bố mẹ rằng phần lớn thao tác đều quay lại được bằng nút trở về sẽ gỡ được một nửa nỗi lo.
Hiểu như vậy, bạn sẽ đổi cách dạy: chậm hơn, ít việc hơn mỗi buổi, để bố mẹ cầm máy, và chấp nhận rằng một việc cần được làm lại ba bốn lần trong vài ngày mới thành thói quen.
Cài đặt máy trước khi dạy
Một chiếc máy được chỉnh sẵn giúp bố mẹ đỡ nhầm một nửa. Trước buổi dạy đầu tiên, bạn nên làm những việc sau:
- Phóng to chữ và biểu tượng trong phần cài đặt hiển thị, tới mức bố mẹ đọc được mà không cần kính lão.
- Dọn màn hình chính chỉ còn những ứng dụng dùng hằng ngày: gọi điện, tin nhắn, gọi video, máy ảnh, ảnh. Các ứng dụng khác dồn vào một thư mục ở trang sau.
- Đặt ảnh người thân làm biểu tượng danh bạ, đánh dấu yêu thích để bố mẹ gọi bằng cách bấm vào mặt người chứ không phải tìm tên.
- Tăng âm lượng chuông và bật rung, chọn nhạc chuông dễ nghe.
- Tắt cập nhật tự động giao diện nếu máy cho phép, để các nút không đổi chỗ bất ngờ.
- Cài khoá màn hình đơn giản mà bố mẹ nhớ được, và ghi mã ấy ở nơi an toàn trong nhà, không dán lên máy.
Việc cài đặt nên làm khi có mặt bố mẹ, giải thích ngắn mình đang chỉnh gì. Bố mẹ cần biết máy của mình đã thay đổi thế nào, nếu không sẽ thấy lạ và nghĩ máy hỏng.
Thứ tự việc nên dạy
Dạy theo thứ tự từ việc dùng nhiều nhất, ít rủi ro nhất, đến việc ít dùng hơn. Mỗi việc nên cách nhau vài ngày cho tới khi bố mẹ làm được một mình.
| Thứ tự | Việc | Dấu hiệu đã làm được |
|---|---|---|
| 1 | Nghe và tắt cuộc gọi, gọi lại cho người vừa gọi nhỡ | Tự gọi lại cho con mà không hỏi |
| 2 | Gọi cho người thân từ mục yêu thích | Gọi đúng người trong vài giây |
| 3 | Gọi video và lật camera | Tự bật video cho cháu xem vườn rau |
| 4 | Chụp ảnh và xem lại ảnh vừa chụp | Gửi được ảnh vào nhóm gia đình |
| 5 | Nhắn tin thoại thay vì gõ chữ | Gửi tin thoại hỏi han con cháu |
| 6 | Xem video, nghe nhạc, chỉnh âm lượng | Tự mở lại bài hát mình thích |
| 7 | Nhận diện tin nhắn lạ, cuộc gọi lạ | Gọi hỏi con trước khi làm theo bất kỳ yêu cầu nào |
Việc chuyển tiền, mua hàng qua mạng nên để sau cùng, chỉ dạy khi bố mẹ thật sự cần và đã vững các việc trên. Nhiều gia đình chọn không cài các ứng dụng tiền bạc trên máy của bố mẹ, và đó là một lựa chọn hợp lý, không phải coi thường.
Một buổi dạy mẫu ba mươi phút
Mỗi buổi chỉ một việc. Ví dụ buổi dạy gọi video, có thể đi theo các bước sau:
- Nói mục đích bằng một câu: "Hôm nay con chỉ mẹ gọi video cho thằng Bin, để mẹ tự gọi khi nhớ cháu."
- Làm mẫu một lần, chậm, vừa làm vừa nói tên từng nút theo cách mẹ dễ nhớ, ví dụ "cái nút hình máy quay màu xanh".
- Đưa máy cho mẹ, để mẹ tự làm. Con chỉ nói, không chạm vào máy, kể cả khi mẹ bấm sai.
- Lặp lại ba lần trong buổi đó, mỗi lần gọi cho một người khác trong nhà đã hẹn trước.
- Cùng mẹ ghi cách làm ra một tấm thẻ giấy, bằng lời của mẹ, dán vào mặt trong bao điện thoại hoặc để cạnh giường.
- Ngày hôm sau và ba ngày sau, nhờ mẹ gọi video cho con. Mỗi lần mẹ tự làm được là một lần nhớ chắc thêm.
Nếu mẹ bấm sai, đừng nói "không phải", hãy nói "mẹ thử bấm quay lại, cái mũi tên ở góc dưới". Câu chữ nhẹ nhàng giữ cho người học không mất hứng.
Cách nói để bố mẹ không thấy bị coi thường
Không dùng từ chuyên môn. Thay "ứng dụng", "giao diện", "đăng nhập" bằng lời thường: "cái ô màu xanh", "màn hình đầu tiên", "gõ mật khẩu để vào". Từ lạ làm người học căng thẳng trước khi kịp hiểu.
Không thở dài, không nói "con dạy rồi mà". Người lớn tuổi rất nhạy với thái độ. Một tiếng thở dài đủ làm bố mẹ ngại hỏi suốt mấy tháng, và rồi tự mày mò, bấm nhầm vào đâu không biết.
Khen đúng việc đã làm được. "Bố tự gửi ảnh vào nhóm được rồi đấy" có sức động viên hơn lời khen chung chung. Người học nhớ việc mình đã làm được và dám làm tiếp.
Để bố mẹ chọn nhịp. Có người muốn học liền một buổi dài, có người chỉ mười phút mỗi tối. Hỏi bố mẹ muốn học lúc nào, bao lâu, đừng áp lịch của mình.
Nhờ cháu dạy. Nhiều ông bà kiên nhẫn với cháu hơn với con, và cháu lại kiên nhẫn với ông bà hơn bố mẹ nó. Một buổi cháu dạy ông bà chụp ảnh có khi hiệu quả hơn ba buổi con dạy.
Dặn kỹ để phòng lừa đảo
Người lớn tuổi mới dùng điện thoại thông minh là đối tượng bị nhắm tới nhiều. Thay vì doạ cho sợ, bạn nên cùng bố mẹ thống nhất vài nguyên tắc đơn giản và nhắc lại định kỳ:
- Không ai thật sự từ cơ quan nhà nước, ngân hàng hay công an lại gọi điện yêu cầu chuyển tiền hoặc đọc mã số gửi về máy.
- Không bấm vào đường dẫn trong tin nhắn lạ, kể cả khi tin nhắn báo trúng thưởng, nợ cước, giao hàng.
- Con cháu gọi xin tiền gấp, giọng lạ hoặc nói đang ở nơi không tiện nghe máy: tắt máy, gọi lại số quen của con cháu để hỏi.
- Không cài ứng dụng theo hướng dẫn của người lạ qua điện thoại.
- Gặp chuyện lạ, gọi con trước rồi mới làm gì tiếp. Con hứa không trách, dù bố mẹ đã lỡ bấm.
Câu "con hứa không trách" rất quan trọng. Nhiều người già bị lừa rồi giấu con cái vì sợ bị mắng, để kẻ gian có thêm thời gian. Bố mẹ biết mình được tin, sẽ báo sớm và thiệt hại được chặn sớm.
Khi bố mẹ mắt kém, tai nghe kém hoặc tay run
Mắt kém. Ngoài phóng to chữ, bật chế độ tương phản cao, chọn hình nền một màu tối để biểu tượng nổi rõ. Khi đọc tin nhắn dài, dạy bố mẹ bấm nút đọc to nếu máy có. Nếu chữ to tối đa vẫn khó đọc, đó là lúc đưa bố mẹ đi đo mắt chứ không phải lỗi máy.
Tai nghe kém. Tăng âm lượng cuộc gọi, bật rung mạnh và đèn nháy khi có cuộc gọi. Gọi video thường dễ hơn gọi thường vì bố mẹ nhìn được khẩu hình. Tai nghe có dây đơn giản đôi khi giúp nhiều hơn loa ngoài, nhất là ở nơi ồn.
Tay run hoặc ngón tay khô. Tăng thời gian giữ chạm trong phần cài đặt trợ năng để máy không hiểu nhầm cú chạm run thành bấm hai lần. Bút cảm ứng đầu tròn giúp bấm chính xác hơn ngón tay. Ốp lưng có tay cầm hoặc dây đeo cổ giúp máy khỏi rơi.
Hay quên mật khẩu. Dùng mở khoá bằng vân tay hoặc khuôn mặt nếu máy hỗ trợ, đỡ phải nhớ dãy số. Mã dự phòng ghi trên giấy, cất cùng chỗ giấy tờ quan trọng trong nhà, không dán lên máy.
Khi bố mẹ ở xa, không ngồi cạnh được
Nếu bạn ở xa, việc dạy qua điện thoại khó hơn vì không nhìn thấy màn hình của bố mẹ. Cách làm được là dùng một máy khác trong nhà, ví dụ máy của hàng xóm thân hay em họ, gọi video và quay màn hình máy bố mẹ để bạn hướng dẫn. Cách khác là chụp ảnh từng bước trên chính máy cùng loại, gửi bố mẹ in ra hoặc xem trên máy tính bảng.
Nhờ người ở gần làm "trợ lý": một đứa cháu, người hàng xóm trẻ, cô giáo về hưu trong tổ dân phố. Cảm ơn họ đàng hoàng, vì họ đang giúp bạn một việc lớn.
Đừng thay máy mới cho bố mẹ quá thường xuyên. Mỗi lần đổi máy, giao diện khác là mọi thứ phải học lại từ đầu. Một chiếc máy cũ mà bố mẹ đã quen có giá trị hơn máy mới nhiều tính năng.
Cuối cùng, thỉnh thoảng hỏi bố mẹ dùng điện thoại có vui không, có gì vướng không. Câu hỏi ấy cho bố mẹ biết con vẫn sẵn sàng giúp, không phải chỉ dạy một lần rồi thôi.
Câu hỏi thường gặp
Nên dạy bố mẹ việc gì đầu tiên trên điện thoại thông minh?
Nên dạy nghe và gọi lại cuộc gọi trước, sau đó gọi người thân từ mục yêu thích, rồi mới tới gọi video và chụp ảnh. Mỗi việc dạy cách nhau vài ngày, đến khi bố mẹ tự làm được mới dạy việc tiếp theo.
Làm sao để bố mẹ nhớ cách dùng lâu hơn?
Để bố mẹ tự bấm thay vì bấm hộ, lặp lại vài lần trong buổi và vài ngày sau. Cùng bố mẹ viết cách làm ra thẻ giấy bằng lời của chính bố mẹ, để cạnh máy cho dễ xem lại.
Có nên cài ứng dụng chuyển tiền trên máy của bố mẹ không?
Tuỳ nhu cầu từng nhà. Nếu bố mẹ chưa vững các thao tác cơ bản và ít cần chuyển tiền, không cài là lựa chọn hợp lý để giảm rủi ro. Khi cần, dạy sau cùng và thống nhất nguyên tắc an toàn trước.
Cài đặt gì để người già đọc điện thoại dễ hơn?
Phóng to chữ và biểu tượng trong phần cài đặt hiển thị, tăng độ sáng, dọn màn hình chính chỉ còn vài ứng dụng dùng hằng ngày và đặt ảnh người thân cho danh bạ yêu thích.
Bố mẹ lỡ bấm vào đường dẫn lạ thì phải làm gì?
Bình tĩnh, không nhập thêm thông tin nào, gọi ngay cho con hoặc người thân biết về điện thoại. Nếu đã nhập thông tin tài khoản, liên hệ ngay ngân hàng qua số chính thức ghi trên thẻ để khoá tài khoản.
Bố mẹ không muốn học điện thoại thì có nên ép không?
Không nên ép. Có thể hỏi bố mẹ muốn làm được việc gì, như gọi video cho cháu, rồi chỉ dạy đúng việc đó. Khi thấy lợi ích cụ thể, nhiều người tự muốn học thêm mà không cần thuyết phục.