Quan niệm dân gian Việt Nam trả lời câu hỏi này bằng hai vế song song: một mặt tin "số trời đã định", mặt khác lại nói "đức năng thắng số" — sống tốt thì đổi được vận. Nhìn từ đời thực, phần lớn những gì làm nên hậu vận như sức khoẻ, tiền dành dụm, quan hệ gia đình đều thay đổi được, và thay đổi nhiều nhất trong khoảng tuổi 40 đến 60.
Có những điều không đổi được: năm sinh, hoàn cảnh xuất thân, những biến cố ngoài tầm tay. Nhưng cách chuẩn bị cho tuổi già thì nằm phần lớn trong tay mỗi người. Bài này tách hai phần ấy ra, để bạn biết nên dồn sức vào đâu.
Hai vế trong quan niệm dân gian: số đã định và đức thắng số
Người Việt có hẳn một kho câu nói nghiêng về phía định mệnh: "số trời đã định", "chạy trời không khỏi nắng", "sống chết có số". Những câu này thường được nói khi gặp mất mát lớn, như một cách chấp nhận điều không thể đổi. Chúng giúp người ta bớt dằn vặt, bớt tự trách.
Nhưng cùng lúc, kho câu nói ấy có cả vế ngược lại. "Đức năng thắng số" — đức độ có thể thắng được số phận. "Có công mài sắt có ngày nên kim". "Người làm nên của, của không làm nên người". Những câu này nhấn vào việc con người có thể sửa đời mình bằng cách sống và cách làm.
Hai vế cùng tồn tại không phải vì người xưa mâu thuẫn, mà vì mỗi vế dùng cho một hoàn cảnh. Gặp điều không đổi được thì dùng vế thứ nhất để bình tâm; còn việc chưa xảy ra thì dùng vế thứ hai để cố gắng. Cách dùng ấy khá khôn ngoan, và vẫn đúng với cách nghĩ về hậu vận hôm nay. Chỉ có điều nhiều người dùng ngược: đem vế định mệnh ra cho những việc còn sửa được, và đem vế cố gắng ra để tự trách những việc vốn ngoài tầm tay.
Những gì của hậu vận thay đổi được và không thay đổi được
Bảng dưới chia các yếu tố làm nên tuổi già thành ba nhóm: không đổi được, đổi được một phần, đổi được nhiều. Con số không có, nhưng hướng thì rõ.
| Yếu tố | Mức thay đổi được | Thay đổi bằng cách nào |
|---|---|---|
| Năm sinh, quê quán, hoàn cảnh xuất thân | không | chấp nhận, không cần tốn sức lo |
| Bệnh di truyền trong gia đình | một phần | biết sớm để theo dõi, hỏi bác sĩ cách phòng |
| Biến cố bất ngờ như tai nạn, thiên tai | một phần | chuẩn bị bảo hiểm y tế, quỹ dự phòng, giấy tờ rõ ràng |
| Sức khoẻ khi về già | nhiều | vận động đều, ngủ đủ, bỏ thuốc lá, uống rượu ít |
| Tài chính tuổi già | nhiều | đóng bảo hiểm xã hội đều, trả hết nợ, giữ khoản dự phòng |
| Quan hệ với con cháu | nhiều | vun từ khi con còn nhỏ, nói chuyện thẳng thắn, tôn trọng nhau |
| Việc để làm khi nghỉ | nhiều | chuẩn bị sở thích, kỹ năng, bạn bè từ tuổi trung niên |
Nhìn bảng sẽ thấy nhóm "đổi được nhiều" chiếm phần lớn. Đó là lý do người xưa nói "hậu vận do trung vận mà ra": những gì làm ở giữa đời quyết định gần hết những gì nhận được ở cuối đời.
Ông Thắng ở Huế và mười năm "đổi vận"
Ông Thắng, năm 48 tuổi, là một người mà ai nhìn cũng nghĩ hậu vận sẽ vất vả: hút thuốc hai bao mỗi ngày, nợ một khoản vay sửa nhà, ít khi nói chuyện với hai đứa con tuổi mới lớn, công việc ở cơ quan cũ thì không có gì chắc chắn. Một lần bị viêm phổi phải nằm viện gần hai tuần, ông bắt đầu nghĩ lại.
Mười năm sau, ở tuổi 58, ông đã bỏ thuốc lá được bảy năm, trả xong khoản nợ, có thói quen đạp xe mỗi sáng dọc bờ sông Hương. Quan hệ với hai con khá hơn từ khi ông tập ngồi nghe con kể chuyện thay vì chỉ hỏi điểm số. Ông cũng tra lại quá trình đóng bảo hiểm xã hội, phát hiện vài tháng bị thiếu từ thời đổi chỗ làm và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cách xử lý.
Không có phép màu nào trong câu chuyện của ông Thắng. Không có ai "xem giúp", không có lễ nào. Chỉ có một quyết định ở tuổi 48 và mười năm làm đều những việc nhỏ. Bạn bè giờ hay nói "hậu vận ông Thắng đổi rồi". Theo nghĩa đời thường, câu ấy hoàn toàn đúng.
Những cách "đổi vận" nên dè chừng
Chi tiền lớn cho lễ cải vận. Ở tuổi trung niên và về già, khoản tiền dành dụm là tấm đệm cho lúc ốm đau. Dồn nó vào những lời hứa đổi vận không kiểm chứng được là đánh đổi thứ chắc lấy thứ không chắc.
Đổi tên, đổi nhà, đổi hướng cửa liên tục. Mỗi lần đổi tốn tiền, tốn sức, và nếu không thấy kết quả lại dẫn tới lần đổi tiếp. Vòng này khó dừng nếu không ai trong nhà lên tiếng.
Đặt cược vào một lần làm ăn lớn để "đổi đời". Tuổi càng cao, thời gian để gỡ lại sau thất bại càng ngắn. Những cơ hội hứa lời nhanh nhắm vào người trung niên muốn đổi vận thường là rủi ro cao.
Đổ hết hy vọng vào con cái. Coi con thành đạt là cách duy nhất để hậu vận mình tốt lên khiến cả cha mẹ và con đều nặng nề. Con có đời của con, và kỳ vọng đặt nặng lên con thường làm quan hệ hai bên căng thẳng đúng lúc cha mẹ cần con nhất.
Mười năm đổi hậu vận: bắt đầu từ đâu
Nếu bạn đang ở tuổi 40 đến 55 và muốn tuổi già của mình khác đi, đây là trình tự mà nhiều người đã làm được, không cần tốn kém:
- Chọn một thói quen hại sức khoẻ để bỏ trước, chẳng hạn thuốc lá hoặc rượu bia thường xuyên. Bỏ một thứ cho chắc rồi mới tới thứ khác.
- Chọn một thói quen tốt để giữ đều: đi bộ, đạp xe, tập dưỡng sinh. Đều quan trọng hơn nặng.
- Lập danh sách nợ và kế hoạch trả hết trước tuổi nghỉ hưu; không nhận thêm khoản đứng tên hộ.
- Tra quá trình đóng bảo hiểm xã hội, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về những chỗ thiếu hoặc chưa rõ.
- Mỗi tuần dành một buổi trò chuyện thật với vợ hoặc chồng và với con, không phải để dặn dò mà để nghe.
- Học một kỹ năng hoặc giữ một sở thích có thể theo mình tới tuổi già.
Sáu việc này không làm trong một tháng. Chúng là một quãng mười năm. Nhưng mỗi năm qua, bạn sẽ thấy tuổi già của mình rõ hình hơn, và bớt phụ thuộc vào may rủi.
Con cái giúp bố mẹ "đổi hậu vận" được những gì
Nhiều người con hỏi: bố mẹ đã ngoài 60, mình làm được gì để tuổi già của bố mẹ khá hơn? Câu trả lời thường nằm ở những việc nhỏ, đều đặn, hơn là một món quà lớn:
- Rủ bố mẹ vận động cùng. Một buổi đi bộ cuối tuần cùng con dễ giữ hơn lời khuyên "bố mẹ nhớ tập thể dục".
- Cùng bố mẹ tra quyền lợi bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội. Người già thường ngại thủ tục; con ngồi cùng một buổi là gỡ được nhiều việc.
- Sửa những chỗ nguy hiểm trong nhà. Bậc cửa cao, nhà tắm trơn, cầu thang tối là những thứ dễ gây té ngã, mà té ngã ở tuổi già có thể đổi hẳn chất lượng những năm còn lại.
- Giúp bố mẹ giữ bạn. Đưa đón bố mẹ đi họp lớp, sinh hoạt hội, thăm bạn cũ. Bạn bè là phần hậu vận dễ mất nhất khi đi lại khó khăn.
- Hỏi ý bố mẹ thay vì quyết thay. Người già được tôn trọng quyền quyết định đời mình thường sống vui và minh mẫn hơn.
Không việc nào trong danh sách cần tới lời phán về vận. Tất cả đều là phần hậu vận mà con cái có thể cùng bố mẹ vun, ngay trong năm nay.
Đọc lá số, xem tướng: dùng như văn hoá, không như kế hoạch
Nhiều người vẫn tò mò muốn biết sách tướng số xưa nói gì về hậu vận của mình. Đó là sự tò mò bình thường, giống như đọc một trang sử hay nghe ông bà kể chuyện. Nếu muốn, bạn có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học để đọc như một tài liệu văn hoá.
Điều nên giữ là ranh giới: dùng lời đọc ấy để suy ngẫm, không dùng để lập kế hoạch tài chính, quyết định chữa bệnh hay chia tài sản. Những quyết định đó cần thông tin thật: lời bác sĩ, quy định của cơ quan bảo hiểm xã hội, ý kiến của người thân.
Một mẹo nhỏ cho người hay lo: nếu một lời đọc về vận số khiến bạn lo lắng, hãy tự hỏi "nếu lời này đúng, mình nên làm gì?". Thường câu trả lời sẽ dẫn về chính những việc trong danh sách ở trên — giữ sức khoẻ, giữ tiền, giữ người thân. Những việc ấy đúng dù lời đọc có đúng hay không.
Khi đã ngoài 60: vẫn đổi được những gì
Có người nghĩ qua 60 thì hậu vận đã định hình, không còn đổi được gì. Thực tế không hẳn vậy. Sức cơ và thăng bằng vẫn cải thiện được nhờ tập luyện đều đặn theo hướng dẫn phù hợp với tuổi. Quan hệ với con cháu vẫn có thể hàn gắn nếu một bên bắt đầu trước. Việc học một điều mới, có thêm bạn mới, tham gia câu lạc bộ người cao tuổi đều làm những năm còn lại khác đi.
Bà Liên, 67 tuổi, ở Nghệ An, từng nghĩ mình "hết vận" sau khi nghỉ hưu và các con đều đi xa. Bà bắt đầu đi tập dưỡng sinh với hàng xóm, rồi nhận dạy may cho mấy cô gái trẻ trong xóm. Hai năm sau, bà nói câu mà nhiều người già muốn nói: "Giờ mới thấy hậu vận của mình".
Trước khi bắt đầu một chế độ vận động mới ở tuổi này, nhất là khi có bệnh huyết áp, tim mạch hay xương khớp, nên hỏi bác sĩ mức tập nào an toàn cho mình. Đổi hậu vận ở tuổi 60 cần đi chậm, nhưng vẫn đi được.
Câu hỏi thường gặp
Hậu vận có thay đổi được không?
Theo quan niệm dân gian, có hai vế: số đã định nhưng đức năng thắng số. Theo đời thực, phần lớn những gì làm nên tuổi già như sức khoẻ, tài chính, quan hệ gia đình đều thay đổi được, nhất là khi bắt đầu từ tuổi 40 đến 60.
Đức năng thắng số nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là đức độ, cách sống tốt có thể thắng được số phận. Nó thể hiện niềm tin của người Việt rằng con người không hoàn toàn bị định đoạt, mà có thể sửa đời mình bằng việc làm và cách đối xử với người khác.
Có nên làm lễ cải vận khi về già không?
Đó là lựa chọn riêng của mỗi gia đình. Nhưng không nên chi khoản tiền lớn, nhất là tiền dành dụm cho tuổi già, vào những lời hứa đổi vận không kiểm chứng được. Khoản đó nên giữ cho sức khoẻ và sinh hoạt.
Ngoài 60 tuổi còn cải thiện được tuổi già không?
Còn. Sức cơ, thăng bằng, quan hệ gia đình, bạn bè và việc học điều mới vẫn cải thiện được sau tuổi 60. Nên đi chậm và hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu chế độ vận động mới nếu có bệnh mạn tính.
Việc gì ở tuổi trung niên ảnh hưởng nhiều nhất tới hậu vận?
Giữ sức khoẻ khi chưa có bệnh, trả hết nợ và giữ quá trình đóng bảo hiểm xã hội liền mạch, vun quan hệ với vợ chồng con cái, và chuẩn bị việc để làm khi nghỉ. Đây là những việc trả lại nhiều nhất về sau.
Có nên dựa vào xem số để lập kế hoạch tuổi già không?
Không nên. Có thể đọc lời xem số như văn hoá tham khảo, nhưng kế hoạch tài chính, sức khoẻ và chia tài sản cần dựa vào thông tin thật từ bác sĩ, cơ quan bảo hiểm xã hội và bàn bạc với người thân.