Không có cách nào đúng cho mọi nhà: sống chung hợp khi hai bên đã thoả thuận rõ về tiền, việc nhà và khoảng riêng; sống riêng hợp khi bố mẹ còn tự lo được và con ở đủ gần để chạy sang khi cần. Điều quyết định không phải phong tục hay sĩ diện, mà là sức khoẻ của bố mẹ, diện tích nhà, tính nết hai bên và việc có ai thật sự rảnh tay khi bố mẹ ốm.
Nhiều gia đình chọn một cách thứ ba ít được nói tới: ở riêng nhưng gần, cách nhau vài phút đi bộ hoặc chung một khu. Bài này đặt ba cách cạnh nhau, chỉ ra những câu hỏi nên trả lời trước khi dọn đồ, những thoả thuận nên nói thành lời, và cách thử vài tháng để cả bố mẹ lẫn con cái không phải quyết định trong lúc nóng vội.
Điều gì thật sự quyết định chuyện ở chung hay ở riêng
Câu hỏi "nên ở với con không" thường bị kéo về phía lề lối: con trưởng phải nuôi bố mẹ, bố mẹ ở riêng là con bất hiếu, ở với con gái thì người ngoài dị nghị. Những lời đó có sức nặng, nhưng không trả lời được chuyện hằng ngày: ai nấu cơm, ai trả tiền điện, ai dậy lúc hai giờ sáng khi mẹ lên cơn ho. Gia đình nào quyết dựa trên lời người ngoài thường phải quyết lại sau vài tháng.
Có bốn yếu tố đáng đặt lên bàn. Thứ nhất là sức khoẻ và khả năng tự lo của bố mẹ trong năm năm tới, không chỉ hôm nay. Thứ hai là chỗ ở: nhà có phòng riêng cho bố mẹ không, có phải leo cầu thang không, nhà vệ sinh có gần phòng ngủ không. Thứ ba là tính nết và nếp sống: giờ ngủ, giờ ăn, độ ồn, thói quen tiết kiệm hay chi thoáng. Thứ tư là thời gian rảnh thật của con cái, vì sống chung mà cả nhà đi làm từ sáng tới tối thì bố mẹ vẫn ở một mình, chỉ khác là ở trong nhà người khác.
Ông Hải 58 tuổi ở Huế là ví dụ hay gặp: còn khoẻ, quen dậy năm giờ tưới cây, uống trà với hàng xóm. Con trai ở TP Hồ Chí Minh muốn đón bố vào ở cùng căn hộ hai phòng. Xét bốn yếu tố, ông vẫn tự lo được, căn hộ chật, nếp sống hai bên lệch nhau, con đi làm cả ngày. Ở lại Huế, có người quen gần nhà và con về thăm đều, có khi là lựa chọn hợp lý hơn cả.
So sánh ba cách sống: ở chung, ở riêng, ở riêng mà gần
Bảng dưới không chấm điểm cách nào hơn, chỉ đặt cạnh nhau những gì thường được và thường mất để mỗi nhà tự cân.
| Tiêu chí | Ở chung một nhà | Ở riêng, xa con | Ở riêng nhưng gần |
|---|---|---|---|
| Khi bố mẹ ốm bất ngờ | Có người bên cạnh ngay | Phải nhờ hàng xóm hoặc chờ con về | Con tới trong vài phút |
| Khoảng riêng của bố mẹ | Dễ bị thu hẹp | Giữ trọn nếp sống cũ | Giữ được phần lớn |
| Khoảng riêng của gia đình con | Dễ va chạm về nuôi dạy cháu | Không ảnh hưởng | Ít ảnh hưởng nếu hẹn giờ qua lại |
| Chi phí | Một nhà, tiết kiệm hơn | Hai nhà, tốn hơn | Hai nhà, nhưng dễ chia sẻ bữa ăn, xe cộ |
| Quan hệ hàng xóm, bạn bè của bố mẹ | Thường mất nếu phải chuyển nơi | Giữ nguyên | Mất một phần, dễ làm quen lại |
| Rủi ro hay gặp | Mâu thuẫn tích dồn | Cô đơn, chậm phát hiện bệnh | Khó tìm nhà gần đúng ý |
Nếu đọc bảng mà thấy cột "ở riêng nhưng gần" hợp nhất, việc tiếp theo là tính chuyện nhà: thuê một căn nhỏ cùng khu, đổi nhà để gần nhau hơn, hoặc ngăn tầng trệt thành phần riêng của bố mẹ trong cùng một căn nhà có lối đi riêng.
Năm câu hỏi nên trả lời trước khi dọn về ở cùng
Các câu này nên được bàn khi cả bố mẹ, con và vợ hoặc chồng của con cùng ngồi lại, không bàn riêng từng người rồi truyền lời qua lại.
- Bố mẹ muốn gì? Hỏi thẳng và nghe hết, kể cả khi câu trả lời là "bố mẹ muốn ở lại nhà cũ". Người già hay nói "tuỳ các con" vì ngại làm phiền, nên cần hỏi lại lần thứ hai khi không khí đã thoải mái.
- Vợ hoặc chồng của con có thật lòng đồng ý không? Người dâu, người rể là người sống cạnh bố mẹ nhiều giờ nhất mà ít khi được hỏi.
- Nếu sức khoẻ bố mẹ yếu đi, ai chăm chính? Đặt tên người cụ thể, không nói chung chung là "cả nhà".
- Tiền sinh hoạt chia thế nào? Bố mẹ có lương hưu hay không, có muốn góp không, góp vào khoản nào.
- Nếu sau ba tháng thấy không hợp, có đường lui không? Nhà cũ còn giữ hay đã bán, cho thuê có lấy lại được không.
Câu hỏi cuối thường bị bỏ qua nhất. Nhiều gia đình bán nhà của bố mẹ ngay khi đón về, đến lúc sống chung căng thẳng thì không còn chỗ quay lại, mọi người đành chịu đựng nhau trong im lặng.
Nếu sống chung: những thoả thuận nên nói thành lời
Phòng của bố mẹ là của bố mẹ. Con cháu gõ cửa trước khi vào, không tự ý dọn đồ, không dùng làm kho chứa. Người già mất phòng riêng thường mất luôn cảm giác mình là chủ một phần ngôi nhà.
Tiền chợ, tiền điện nước có một cách chia rõ ràng. Có nhà để bố mẹ góp cố định hằng tháng, có nhà con lo hết và bố mẹ tự chi khoản riêng. Cách nào cũng được, miễn đã nói ra, không để mỗi người tự đoán rồi tự giận.
Việc nhà chia theo sức, không theo lề. Mẹ thích nấu thì nấu, nhưng không mặc định mẹ phải nấu ba bữa. Bố khoẻ thì đưa đón cháu, nhưng có ngày nghỉ hẳn.
Chuyện dạy cháu do bố mẹ cháu quyết. Ông bà góp ý riêng với con, không sửa lời con trước mặt cháu. Phần này dễ gây xích mích nhất trong nhà ba thế hệ.
Có một buổi họp nhà định kỳ. Mỗi tháng một lần, sau bữa tối, mỗi người nói một điều thấy ổn và một điều muốn đổi. Nghe có vẻ hình thức, nhưng nó cho mâu thuẫn nhỏ một lối ra trước khi thành chuyện lớn.
Nếu sống riêng: giữ gần mà không làm nhau mệt
Ở riêng không có nghĩa là xa cách. Điều quan trọng là có nhịp liên lạc đều và có kế hoạch cho lúc bất ngờ. Nhịp đều có thể là một cuộc gọi buổi tối, bữa cơm chung cuối tuần, hoặc con ghé qua vào ngày cố định. Bố mẹ biết trước lịch thì đỡ trông ngóng, con cũng không thấy mình bị gọi về liên tục.
Kế hoạch cho lúc bất ngờ gồm ba thứ: một người hàng xóm tin cậy giữ chìa khoá dự phòng và số của con, một danh sách thuốc bố mẹ đang dùng dán ở chỗ dễ thấy trong nhà, và một thoả thuận rằng nếu bố mẹ không nghe máy hai lần liên tiếp thì con nhờ người sang xem. Những việc này mất một buổi chiều để sắp, nhưng giúp cả nhà yên tâm suốt nhiều năm.
Chị Mai 45 tuổi ở Hà Nội có mẹ ở một mình cách nhà hai cây số. Chị không đón mẹ về vì căn hộ chật và mẹ thích chợ quen, nhưng hai mẹ con hẹn tối nào cũng gọi lúc tám giờ, chủ nhật ăn cơm chung. Cách này giữ được nếp sống của mẹ mà chị vẫn biết tình hình hằng ngày.
Một điều nên tránh khi bố mẹ ở riêng là biến mỗi cuộc gọi thành buổi kiểm tra: ăn chưa, uống thuốc chưa, sao không đi khám. Người già dễ thấy mình bị coi như trẻ con. Hỏi về một chuyện bố mẹ thích, như cây cảnh, trận bóng, người bạn cũ, thường cho biết nhiều hơn về sức khoẻ và tinh thần của bố mẹ so với một loạt câu hỏi.
Những chỗ hay sai khi quyết chuyện ở chung, ở riêng
Quyết thay bố mẹ. Con thấy bố mẹ già yếu nên đón về mà không hỏi kỹ. Người già bị đặt vào thế đã rồi thường buồn bực âm ỉ, và nỗi buồn đó hay biểu hiện thành khó tính, cáu gắt.
Chỉ nhìn hiện tại. Bố mẹ hôm nay còn đi chợ được, năm năm nữa có thể không. Chọn căn hộ tầng cao không thang máy cho bố mẹ ở riêng là chọn một bài toán khó cho vài năm sau.
Tưởng anh chị em sẽ tự hiểu. Một người đón bố mẹ về, những người còn lại nghĩ thế là xong. Người đón dần quá tải và trách cả nhà. Ai góp gì nên nói ra ngay từ đầu.
Giữ thể diện hơn giữ hoà khí. Sợ hàng xóm bảo con bất hiếu nên ép bố mẹ sống chung trong khi hai bên đều khổ. Hàng xóm không sống trong nhà mình mỗi ngày.
Đổi ý xong là coi như thua. Sống chung một năm rồi chuyển ra ở riêng, hoặc ngược lại, là chuyện bình thường khi hoàn cảnh đổi. Gia đình nào coi việc đổi cách sống là chuyện xấu hổ thì thường cố níu một cách sống đã không còn hợp, và người chịu thiệt nhiều nhất lại là người già trong nhà.
Thử trước vài tháng rồi mới quyết hẳn
Một cách ít rủi ro là coi giai đoạn đầu như ở thử, có hẹn ngày cùng nhìn lại.
- Hẹn rõ thời gian thử, thường từ hai đến ba tháng, đủ dài để qua giai đoạn khách khứa ban đầu.
- Trong thời gian đó chưa bán, chưa cho thuê dài hạn nhà cũ của bố mẹ.
- Mỗi người ghi lại vài điều thấy dễ chịu và vài điều thấy khó, không cần nói ngay.
- Đến ngày hẹn, cả nhà ngồi lại, đọc ra và bàn cách sửa những điều khó.
- Nếu điều khó không sửa được, chuyển sang phương án ở riêng nhưng gần mà không ai coi đó là thất bại.
Ở thử giúp bố mẹ được quyền đổi ý mà không mất mặt, và giúp con không bị trói vào một quyết định đưa ra lúc thương bố mẹ nhất nhưng chưa tính hết.
Một lưu ý nhỏ: trong tháng đầu ai cũng cố tỏ ra dễ chịu, nên những va chạm thật thường lộ ra từ tuần thứ năm, thứ sáu. Đó là lý do không nên chốt sau vài tuần. Nếu trong thời gian thử bố mẹ có dấu hiệu buồn bã kéo dài, ăn ngủ kém, ít nói hẳn, đừng vội cho là khó tính; hỏi chuyện nhẹ nhàng, và nếu tình trạng kéo dài vài tuần thì đưa bố mẹ đi khám để bác sĩ xem có vấn đề sức khoẻ nào phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ già ở riêng có phải là con bất hiếu không?
Không. Hiếu thảo thể hiện ở việc con quan tâm đều, có mặt khi bố mẹ cần và tôn trọng mong muốn của bố mẹ. Nhiều người già muốn ở riêng để giữ nếp sống và bạn bè, chiều theo điều đó cũng là thương bố mẹ.
Nên ở với con trai hay con gái khi về già?
Nên chọn theo hoàn cảnh thật chứ không theo lề: nhà ai rộng hơn, ai ở gần nơi khám bệnh, vợ hoặc chồng của con nào thật lòng đồng ý, ai có thời gian. Bố mẹ cũng nên được nói mình thấy thoải mái ở nhà nào.
Sống chung với con thì bố mẹ có nên góp tiền sinh hoạt không?
Tuỳ khả năng và mong muốn của bố mẹ. Nhiều người già thấy dễ chịu hơn khi góp một khoản cố định vì không cảm giác ăn nhờ. Điều quan trọng là nói rõ một lần, không để mỗi bên tự đoán rồi tự buồn.
Làm sao từ chối khéo khi con muốn đón về ở cùng mà bố mẹ chưa muốn?
Bố mẹ có thể cảm ơn ý tốt của con, nói rõ lý do muốn ở lại như bạn bè, chợ quen, nếp sinh hoạt, rồi đề nghị một kế hoạch thay thế: gọi điện mỗi tối, con về thăm định kỳ, hẹn xem lại khi sức khoẻ thay đổi.
Khi nào thì nên tính chuyện bố mẹ về ở gần con?
Khi bố mẹ bắt đầu khó tự đi chợ, khó nhớ uống thuốc, từng bị ngã hoặc ốm mà không ai biết kịp. Đó là lúc nên bàn nghiêm túc, tốt nhất là bàn trước khi có sự cố chứ không đợi sau một lần cấp cứu.
Sống chung ba thế hệ hay bị mâu thuẫn chuyện gì nhất?
Thường là cách dạy cháu, giờ giấc sinh hoạt, tiền chi tiêu và chuyện bếp núc. Những mâu thuẫn này giảm nhiều khi cả nhà thoả thuận trước ai quyết việc gì và có buổi ngồi lại định kỳ để nói chuyện.