Đổi nhà lớn sang nhà nhỏ khi về già hợp lý khi căn nhà hiện tại đã thành gánh nặng: nhiều tầng phải leo, nhiều phòng phải dọn, xa chỗ khám bệnh và chợ, trong khi con cái đã ra ở riêng; nhưng đây là quyết định khó quay lại, nên cần trả lời rõ vài câu về nơi ở mới, về đồ đạc và về các con trước khi bán.
Nhiều cặp vợ chồng ngoài sáu mươi sống trong căn nhà ba bốn tầng xây lúc các con còn nhỏ. Giờ chỉ còn hai người, phần lớn phòng đóng cửa, cầu thang mỗi năm một cao hơn. Bài này giúp bạn nhìn rõ lợi và hại, so sánh các kiểu nhà nhỏ thường gặp, chuẩn bị cho việc dọn đồ mấy chục năm và bàn chuyện trong nhà. Bài không bàn chuyện đầu tư nhà đất hay vay mượn; câu hỏi tài chính cụ thể nên hỏi người có chuyên môn mà gia đình tin cậy.
Dấu hiệu căn nhà hiện tại đã quá sức
Phần lớn thời gian chỉ sống ở một tầng. Các tầng trên đóng cửa, chỉ lên khi phơi đồ hay lau dọn, và mỗi lần lên là một lần mệt. Nếu thực tế đã sống như người ở nhà một tầng, căn nhà nhiều tầng chỉ còn là việc phải dọn.
Việc nhà chiếm hết sức. Lau ba tầng, quét sân, dọn mái, sửa chỗ thấm dột trở thành việc cả tuần. Thuê người dọn thì tốn, tự làm thì nguy cơ trèo cao, mang nặng.
Xa những thứ cần dùng khi về già. Nhà ở cuối ngõ sâu, xa chợ, xa trạm y tế, phải đi xe máy mới đến được bất cứ đâu. Khi một trong hai người không đi xe được nữa, cả hai bị giữ trong nhà.
Chi phí duy trì vượt khả năng. Tiền điện, sửa chữa, thuế phí của căn nhà lớn chiếm phần đáng kể của lương hưu. Khoản này thường tăng dần khi nhà cũ đi.
Một người bắt đầu yếu. Khi bạn đời cần người dìu lên cầu thang, người kia phải gánh thêm việc chăm. Một nơi ở phẳng, nhỏ, gần dịch vụ có thể giảm gánh cho cả hai.
Các kiểu nhà nhỏ thường gặp: hợp ở đâu, vướng ở đâu
Nhà nhỏ không có một kiểu chung. Bảng dưới so sánh những lựa chọn hay được cân nhắc:
| Kiểu nơi ở | Hợp vì | Vướng ở | Cần xem kỹ |
|---|---|---|---|
| Căn hộ chung cư có thang máy | Một mặt sàn, không cầu thang, có bảo vệ, có hàng xóm gần | Phụ thuộc thang máy, mất điện là kẹt, ít đất trồng cây | Thang máy có nguồn dự phòng không, chất lượng bảo trì, khoảng cách đến bệnh viện |
| Nhà mặt đất nhỏ một tầng | Ra sân dễ, trồng cây được, không phụ thuộc thang | Ít có ở nội đô, phải tự lo an ninh | Có ngập khi mưa không, đường vào có rộng cho xe cấp cứu không |
| Nhà nhỏ gần nhà con | Gần con cháu nhưng vẫn riêng tư | Dễ thành người trông cháu toàn thời gian | Thoả thuận trước về việc giúp đỡ hai chiều |
| Ở chung nhà con với phòng riêng | Có người bên cạnh hằng ngày | Mất không gian riêng, dễ va chạm nếp sống | Có lối đi riêng, nhà vệ sinh riêng không |
Căn hộ chung cư có vẻ là lựa chọn hiển nhiên nhưng không phải ai cũng hợp. Người cả đời ở nhà mặt đất, quen ra sân, quen chào hàng xóm qua hàng rào, có thể thấy bí bách trong căn hộ tầng cao. Nên ở thử, ví dụ thuê ngắn hạn một căn tương tự vài tuần trước khi mua.
Dọn bớt đồ đạc mấy chục năm: làm từ từ, làm cùng nhau
Chuyển từ nhà bốn tầng sang căn hộ hai phòng ngủ nghĩa là phải bỏ đi phần lớn đồ đạc. Đây thường là phần khó nhất về tình cảm. Trình tự gợi ý:
- Bắt đầu sớm, ít nhất vài tháng trước khi chuyển, mỗi tuần một góc nhỏ, đừng dồn vào tuần cuối.
- Đo căn mới, vẽ sơ đồ, biết chính xác còn chỗ cho bao nhiêu tủ, bao nhiêu giường. Có số đo thì quyết định giữ hay bỏ dễ hơn.
- Bắt đầu từ kho, gác xép, đồ trùng lặp trước; để ảnh, thư từ, kỷ vật lại sau cùng khi đã quen việc chọn.
- Mời các con về chọn món mình muốn giữ trong một ngày hẹn trước; món nào không ai nhận thì bố mẹ quyết.
- Với kỷ vật không mang theo được, chụp ảnh lại, kể câu chuyện của nó cho con cháu nghe trước khi cho đi.
- Đồ còn dùng tốt thì cho họ hàng, hàng xóm hoặc nơi cần; người già thường thấy nhẹ lòng khi biết đồ của mình có người dùng tiếp.
Người con giúp bố mẹ dọn đồ nên nhớ: thứ trông như đồ cũ với bạn có thể là một phần đời của bố mẹ. Hỏi trước khi vứt, và để bố mẹ là người quyết định cuối cùng với đồ của mình.
Những câu cần trả lời trước khi bán nhà
Bán căn nhà đã ở mấy chục năm là quyết định khó quay lại. Trước khi ký, vợ chồng nên cùng các con trả lời rõ:
- Nơi ở mới đã được chọn và ở thử chưa, hay mới chỉ xem qua?
- Nơi mới có gần chỗ khám bệnh, chợ, công viên, và gần ít nhất một người thân hay bạn bè không?
- Nếu sau vài năm một người cần chăm nhiều hơn, nơi mới có đủ chỗ cho người chăm ở lại không?
- Các con có ai đang kỳ vọng được ở hoặc được chia căn nhà cũ không, và chuyện này đã được nói ra chưa?
- Giấy tờ căn nhà đứng tên ai, vợ chồng đã thống nhất chưa, có ai khác có quyền liên quan không?
- Khoản chênh lệch sau khi đổi nhà, nếu có, sẽ được giữ thế nào để phục vụ tuổi già của chính bố mẹ?
Hai câu về kỳ vọng của các con và về giấy tờ là chỗ hay sinh mâu thuẫn. Chuyện di chúc, thừa kế, tặng cho là việc riêng nên hỏi người có chuyên môn pháp lý. Ở đây chỉ nhắc rằng nói ra trước, khi bố mẹ còn khoẻ và tỉnh táo, luôn dễ hơn để lại cho những lúc khó khăn.
Câu cuối cũng quan trọng không kém. Khoản tiền từ căn nhà là chỗ dựa cho tuổi già của bố mẹ, không phải khoản để các con vay trước. Nếu có ai đề xuất mang khoản đó đi làm ăn, nên dừng lại và hỏi ý kiến một người ngoài có chuyên môn.
Đi xem căn hộ hay nhà nhỏ: kiểm gì cho tuổi già
Người môi giới sẽ cho xem hướng nhìn, nội thất, tiện ích hồ bơi. Với người sắp sống ở đó hai mươi năm tới, những thứ dưới đây quan trọng hơn:
- Từ cổng khu đến cửa căn hộ có bậc nào không, có lối dốc cho xe lăn không, kể cả khi hiện giờ chưa ai cần.
- Thang máy có bao nhiêu chiếc, có đủ rộng cho cáng hoặc xe lăn không, khi mất điện thì thế nào.
- Xe cấp cứu vào được đến chân toà nhà hay cửa nhà không, mất bao lâu từ bệnh viện gần nhất.
- Nhà vệ sinh có cửa đủ rộng, có thể lắp tay vịn vào tường đặc, có khu tắm không gờ không.
- Ban ngày có nắng vào nhà không, có ban công hay góc nào để trồng vài chậu cây, ngồi hóng gió.
- Hàng xóm cùng tầng là ai, khu có sinh hoạt chung cho người lớn tuổi không, có ghế đá, sân đi bộ không.
- Đi bộ ra chợ, hiệu thuốc, trạm y tế mất bao lâu với tốc độ đi của bố mẹ, chứ không phải tốc độ của người môi giới.
Nên đi xem hai lần, một lần ban ngày và một lần buổi tối, cùng cả hai vợ chồng. Đi thử quãng đường từ cổng vào nhà với túi đồ chợ trên tay, như sẽ đi hằng ngày.
Một tình huống để hình dung
Ông bà Bình, ông 70 tuổi, bà 66 tuổi, sống ở một căn nhà bốn tầng tại Hải Phòng. Ba người con đều đã lập gia đình, hai người ở Hà Nội, một người ở nước ngoài. Ông bị đau khớp gối, từ năm ngoái không lên tầng ba nữa. Bà vẫn khoẻ nhưng mỗi tuần mất hai buổi sáng để lau dọn.
Ban đầu ông bà định chuyển lên Hà Nội ở gần con. Sau khi ở thử một tháng trong căn hộ thuê gần nhà con trai, bà thấy nhớ chợ, nhớ hội hưu trí, nhớ bạn tập dưỡng sinh. Hai ông bà quyết định ở lại Hải Phòng, đổi sang một căn hộ có thang máy cách nhà cũ không xa, vẫn đi được chợ quen và gặp bạn cũ. Con trai ở Hà Nội vẫn về thăm mỗi tháng như trước.
Điều đáng học ở tình huống này là gia đình không chọn theo cảm tính lúc đầu, mà ở thử và nghe lại cảm nhận thật. Quyết định cuối cùng giữ được mạng lưới bạn bè của bà, giải quyết được cầu thang của ông, và không biến hai người thành người trông cháu toàn thời gian ở thành phố mới.
Sau khi chuyển: giúp bố mẹ bén rễ ở nơi mới
Sắp xếp nơi mới giống nơi cũ ở những chỗ quan trọng. Giường kê theo hướng tương tự, góc ảnh ông bà và gia đình ở vị trí trang trọng, ghế quen đặt ở chỗ nhìn ra cửa sổ. Những điểm quen giúp người già đỡ lạc lõng.
Đi bộ quanh khu mới cùng bố mẹ. Chỉ đường đến chợ, trạm y tế, công viên, hiệu thuốc. Giới thiệu bố mẹ với ban quản lý, bảo vệ và vài hàng xóm cùng tầng.
Tìm ngay một sinh hoạt định kỳ. Câu lạc bộ dưỡng sinh, hội người cao tuổi của khu, nhóm đi bộ buổi sáng. Có một việc đều đặn trong tuần giúp nơi mới thành nơi của mình nhanh hơn.
Kiên nhẫn với vài tháng đầu. Buồn, nhớ nhà cũ, khó ngủ là bình thường. Nếu sau nhiều tháng bố mẹ vẫn buồn bã, ăn ngủ kém, ít muốn ra ngoài, nên đưa bố mẹ đi khám để bác sĩ đánh giá tâm trạng và sức khoẻ chung. Con cái cũng nên gọi điện, ghé thăm dày hơn trong giai đoạn này.
Câu hỏi thường gặp
Người già có nên ở chung cư không?
Chung cư có thang máy hợp với nhiều người già vì không có cầu thang, có bảo vệ và hàng xóm gần. Nhưng cần xem thang máy có nguồn dự phòng khi mất điện, khoảng cách đến bệnh viện, và bố mẹ có quen sống trên cao không. Nên ở thử trước khi quyết.
Bao nhiêu tuổi thì nên tính chuyện đổi sang nhà nhỏ?
Không có tuổi cố định. Nên tính khi căn nhà bắt đầu quá sức: chỉ sống ở một tầng, việc dọn dẹp chiếm hết sức, xa chỗ khám bệnh và chợ, hoặc một người bắt đầu yếu. Làm khi còn khoẻ thì việc chuyển và thích nghi nhẹ nhàng hơn.
Dọn đồ đạc khi chuyển nhà nhỏ nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ kho, gác xép, đồ trùng lặp, những thứ ít cảm xúc. Để ảnh, thư từ, kỷ vật lại sau cùng. Đo căn mới trước để biết còn chỗ cho bao nhiêu đồ, và mời các con về chọn món muốn giữ.
Có nên bán nhà để chuyển về ở gần con không?
Nên ở thử gần con một thời gian trước. Gần con có lợi khi cần giúp đỡ, nhưng có thể mất bạn bè, nếp sinh hoạt quen và dễ thành người trông cháu toàn thời gian. Hỏi kỹ cảm nhận của cả hai vợ chồng chứ không chỉ một người.
Con cái nên giúp bố mẹ đổi nhà thế nào cho đúng?
Giúp tìm hiểu, đưa đi xem, sắp xếp ở thử, hỗ trợ dọn đồ, nhưng để bố mẹ quyết định nơi ở và đồ đạc của mình. Nói rõ trong nhà về kỳ vọng với căn nhà cũ trước khi bán để tránh mâu thuẫn về sau.