Một nhà vệ sinh an toàn cho người già cần đủ bốn thứ: sàn không trơn khi ướt, tay vịn chịu được sức nặng ở chỗ ngồi xuống và chỗ đứng tắm, chỗ ngồi để tắm, và cửa mở được từ bên ngoài; thiếu một trong bốn thứ đó thì những thứ còn lại khó bù được.
Nhà tắm là nơi hội đủ mọi điều kiện để ngã: sàn ướt, không gian chật, phải đổi tư thế liên tục, cởi quần áo nên mất thăng bằng, nước nóng làm choáng nhẹ. Bài này đi qua từng chi tiết theo đúng thứ tự người già dùng phòng, từ lúc bước qua cửa đến lúc ra, rồi gom thành các bước dặn thợ để khỏi phải đục lại lần hai.
Vì sao nhà tắm là nơi nguy hiểm nhất trong nhà
Đi lại trên sàn khô, người già vẫn có phản xạ chống đỡ khi trượt. Trên gạch men ướt có xà phòng, phản xạ đó chậm hơn cú trượt. Cộng thêm việc nhiều thao tác trong nhà tắm diễn ra ở tư thế bất lợi: đứng một chân để kéo quần, cúi xuống lấy vòi sen rơi, xoay người trong khoảng hẹp giữa bồn cầu và lavabo. Khi tắm nước nóng lâu, mạch máu giãn ra, có người đứng dậy thì thấy choáng.
Thêm một yếu tố ít ai nghĩ đến là sự riêng tư. Người già thường đóng cửa, thậm chí khoá trái, và không muốn ai giúp. Nếu ngã trong đó, có thể mất một lúc lâu người nhà mới biết. Vì vậy mục tiêu không chỉ là giảm nguy cơ ngã, mà còn là để khi có chuyện thì người nhà vào được nhanh.
Hình dung bà Lan 76 tuổi ở Cần Thơ, sống với vợ chồng con trai. Nhà tắm của bà lát gạch bóng, có một bậc cửa cao để nước không tràn ra, không có tay vịn, vòi sen gắn cố định trên cao. Bà vẫn tự tắm được, nhưng mỗi lần tắm xong lại vịn vào thanh treo khăn để bước qua bậc. Thanh treo khăn không được làm để chịu sức người. Đó là kiểu tình huống mà các mục dưới đây sẽ gỡ từng phần.
Sàn và bậc cửa: gỡ chỗ vấp và chỗ trượt
Bỏ bậc cửa nếu được. Bậc cửa cao để chặn nước là chỗ vấp quen thuộc, nhất là khi bước ra với chân ướt. Cách tốt hơn là hạ cốt sàn khu tắm thấp hơn khu khô một chút, có rãnh thu nước, để cửa vào bằng phẳng. Nếu không đục được, ít nhất làm bậc thấp, mép vát và có màu khác với sàn.
Chọn gạch nhám cho khu ướt. Gạch có bề mặt nhám, viên nhỏ nhiều mạch vữa cho độ bám tốt hơn gạch bóng khổ lớn. Khi mua, hỏi người bán loại gạch chuyên lát nhà tắm hoặc khu ướt, và tự thử bằng cách đổ chút nước xà phòng rồi xoa đế dép lên.
Chưa thay sàn được thì phủ chống trơn. Có dung dịch xử lý chống trơn cho gạch cũ và miếng dán chống trơn. Tấm thảm cao su có giác hút đặt trong khu tắm cũng giúp, nhưng phải lật lên phơi khô thường xuyên vì mặt dưới dễ đóng nhớt.
Tách khu khô và khu ướt. Một vách kính thấp hoặc rèm tắm giữ nước không bắn ra khu bồn cầu và lavabo. Như vậy phần lớn diện tích nhà vệ sinh luôn khô, người già chỉ phải cẩn thận ở một khu nhỏ.
Tay vịn: đặt ở đâu, gắn vào đâu
Tay vịn là món quan trọng nhất và cũng hay bị lắp sai nhất. Nguyên tắc là đặt tay vịn ở mọi chỗ người già đổi tư thế, và gắn vào nơi chịu được cả sức nặng cơ thể dồn đột ngột:
- Cạnh bồn cầu: một thanh ngang hoặc thanh chữ L ở bức tường bên cạnh, giúp ngồi xuống và đứng lên. Nếu bồn cầu không sát tường, dùng loại tay vịn gập lên được gắn vào tường sau.
- Trong khu tắm: một thanh dọc ở chỗ bước vào để vịn khi qua mép, một thanh ngang hoặc chữ L ở tường cạnh ghế tắm.
- Cạnh lavabo: nếu bố mẹ hay vịn vào bồn rửa mặt, kiểm xem bồn có được bắt chắc không; bồn treo tường gắn yếu có thể bung.
- Chiều cao: nhiều hướng dẫn thiết kế lấy thanh ngang ở khoảng ngang hông người dùng, quanh 80 đến 90 cm tính từ sàn, nhưng nên cho chính bố mẹ đứng thử và đánh dấu chỗ tay họ đặt tự nhiên.
- Vật liệu: thanh tròn vừa lòng bàn tay, bề mặt có vân hoặc nhám nhẹ để không tuột khi tay ướt.
- Cách gắn: vít vào tường bê tông hoặc gạch đặc, tắc kê kim loại; tường gạch rỗng hay vách thạch cao phải gia cố hoặc chọn vị trí khác.
Đừng bao giờ coi thanh treo khăn, kệ xà phòng hay vòi nước là chỗ vịn. Người già sẽ vịn vào bất cứ thứ gì gần tay khi mất thăng bằng, nên nếu có một thanh treo khăn ở vị trí dễ vịn, hãy đổi nó thành một thanh vịn thật trông giống thanh treo khăn.
Bồn cầu, ghế tắm, vòi sen: chọn món nào cho tình trạng nào
Không phải người già nào cũng cần đủ mọi dụng cụ. Bảng dưới gợi ý theo tình trạng thường gặp; nếu bố mẹ đang được bác sĩ hay chuyên viên phục hồi chức năng theo dõi, hỏi thêm họ trước khi mua:
| Tình trạng của bố mẹ | Nên có | Chưa cần |
|---|---|---|
| Còn đi lại vững, chỉ hơi chậm | Sàn chống trơn, tay vịn cạnh bồn cầu và khu tắm, vòi sen cầm tay | Ghế tắm có tựa, bồn cầu nâng |
| Đầu gối yếu, đứng lên ngồi xuống khó | Bệ nâng bồn cầu hoặc bồn cầu cao hơn, tay vịn hai bên bồn cầu, ghế tắm | Xe tắm, cải tạo cửa rộng |
| Hay choáng khi đứng lâu | Ghế tắm có tựa lưng, vòi sen cầm tay gắn thanh trượt thấp, tắm nước ấm vừa và ngắn | Bồn tắm nằm |
| Dùng khung tập đi hoặc gậy | Lối vào phẳng, không bậc, khoảng trống đủ xoay người với khung | Thảm nhỏ, bồn tắm nằm |
| Ngồi xe lăn | Cửa rộng, tay vịn gập, lavabo không chân để xe lăn vào gần được | Thiết bị chỉ dùng được khi đứng |
Bồn tắm nằm thường là món nên tháo đi chứ không nên giữ. Bước qua thành bồn cao là động tác khó với người già, và đứng dậy từ đáy bồn trơn còn khó hơn. Biến chỗ đó thành khu tắm đứng có ghế ngồi là cải tạo đáng tiền nhất trong nhiều nhà.
Ghế tắm nên có chân cao su chống trượt, chiều cao chỉnh được và lỗ thoát nước trên mặt ghế. Ghế nhựa thường không đủ chắc và mặt ngồi đọng nước.
Nước nóng, điện và ánh sáng
Giới hạn nhiệt độ nước nóng. Người già có thể kém cảm nhận nhiệt ở da, dễ bị bỏng mà không biết. Đặt bình nóng lạnh ở mức ấm vừa phải chứ không để nóng tối đa, hoặc dùng vòi trộn có chốt giới hạn nhiệt.
Aptomat chống giật cho mạch nhà tắm. Bình nóng lạnh và ổ cắm trong khu ẩm cần được bảo vệ bằng thiết bị chống dòng rò. Nhờ thợ điện kiểm xem mạch nhà tắm đã có thiết bị này chưa và nút thử có còn nhảy không.
Đèn đủ sáng, công tắc ở ngoài cửa và có đèn đêm. Ánh sáng trong nhà tắm thường bị tiết kiệm bằng một bóng nhỏ. Người già cần sáng hơn người trẻ để thấy vũng nước trên sàn. Một đèn ngủ nhỏ hoặc đèn cảm biến cho phép vào ban đêm mà không bị chói mắt.
Thông gió để sàn khô nhanh. Quạt hút hoặc cửa sổ thoáng giúp sàn khô sau khi tắm, giảm rêu nhớt ở mạch gạch. Sàn khô nhanh là sàn bớt trơn.
Cửa, khoá và cách để người nhà vào được khi có chuyện
Cửa nhà vệ sinh ở nhiều nhà mở vào trong để tiết kiệm diện tích. Nếu người già ngã và nằm chắn sau cửa, người nhà không đẩy cửa vào được. Cửa mở ra ngoài, hoặc cửa trượt, giải quyết chuyện này. Nếu không đổi được hướng cửa, ít nhất phải chắc chắn bản lề tháo được nhanh hoặc có thể tháo chốt từ bên ngoài.
Khoá trong nên là loại mở được từ ngoài bằng đồng xu hay chìa đơn giản, treo ở chỗ cả nhà biết. Bố mẹ vẫn có sự riêng tư, nhưng khi có chuyện thì không phải phá cửa. Với người ở một mình, có thể bàn với bố mẹ thói quen không khoá trái khi trong nhà không có ai khác.
Một số gia đình gắn chuông gọi hoặc nút báo trong nhà vệ sinh, nối với chuông ở phòng khác. Thiết bị này có ích khi bố mẹ đã yếu, nhưng chỉ dùng được nếu nút nằm ở chỗ người ngã với tới được, tức là sát sàn hoặc có dây kéo dài xuống thấp. Nút đặt ngang tầm mắt người đứng thì lúc nằm dưới sàn chẳng ai với được. Dù có thiết bị gì, điều quan trọng nhất vẫn là người nhà để ý: nếu bố mẹ vào nhà tắm lâu hơn thường lệ, gõ cửa hỏi một tiếng.
Các bước dặn thợ để không phải đục lại
Thợ xây quen làm nhà tắm cho người trẻ nên sẽ làm theo thói quen nếu bạn không dặn. Một trình tự gọn:
- Cho thợ xem bố mẹ đi lại, ngồi xuống, đứng lên trong nhà tắm hiện tại, rồi cùng đánh dấu vị trí tay vịn trên tường bằng bút chì.
- Hỏi thợ tường đó là tường gì, có đường ống hay dây điện chạy ngầm ở chỗ định khoan không.
- Chốt hướng cửa, cốt sàn, độ dốc thoát nước và vị trí ghế tắm trước khi lát gạch, vì đổi sau khi lát là phải đục.
- Thử độ trơn của gạch mẫu bằng nước xà phòng ngay ở cửa hàng.
- Lắp tay vịn sau cùng, khi gạch đã khô hẳn; bạn tự treo người lên thử từng thanh trước khi trả tiền.
- Cho bố mẹ dùng thử vài ngày, hỏi lại chỗ nào còn vướng, rồi mới gọi thợ chỉnh một lần.
Nếu chỉ làm được một phần do kinh phí, thứ tự nên là: tay vịn và sàn chống trơn trước, ghế tắm và vòi sen cầm tay sau, đổi cửa và hạ bậc khi có dịp sửa lớn.
Câu hỏi thường gặp
Tay vịn nhà vệ sinh cho người già nên gắn cao bao nhiêu?
Thanh ngang thường đặt quanh tầm hông người dùng, nhiều hướng dẫn lấy khoảng 80 đến 90 cm từ sàn. Cách chắc nhất là cho chính bố mẹ đứng hoặc ngồi trên bồn cầu, đặt tay tự nhiên rồi đánh dấu chỗ đó.
Thảm chống trượt trong nhà tắm có đủ thay cho sàn chống trơn không?
Thảm cao su có giác hút giúp ở khu đứng tắm nhưng không thay được sàn chống trơn, vì mép thảm có thể là chỗ vấp và mặt dưới dễ đóng nhớt. Nên coi thảm là giải pháp tạm trong lúc chưa xử lý được gạch.
Có nên để bố mẹ khoá cửa nhà vệ sinh không?
Bố mẹ cần sự riêng tư, nhưng khoá nên là loại mở được từ bên ngoài bằng đồng xu hay chìa đơn giản. Như vậy khi bố mẹ ngã hoặc choáng bên trong, người nhà vào được ngay mà không phải phá cửa.
Người già tắm đứng hay ngồi thì an toàn hơn?
Với người đi lại vững, tắm đứng có tay vịn vẫn được. Người hay choáng, đầu gối yếu hoặc dễ mệt nên ngồi tắm trên ghế chuyên dụng, dùng vòi sen cầm tay. Nếu không chắc, hỏi bác sĩ đang theo dõi bố mẹ về tình trạng thăng bằng.
Bệ nâng bồn cầu dùng cho trường hợp nào?
Bệ nâng hợp với người đầu gối hoặc hông yếu, khó ngồi xuống thấp và đứng lên. Nên chọn loại kẹp chắc vào bồn cầu, không xê dịch khi ngồi lệch, và dùng kèm tay vịn hai bên để có điểm tựa khi đứng dậy.
Nhà tắm nhỏ có lắp được đủ tay vịn và ghế tắm không?
Thường là được nếu tính kỹ. Có loại tay vịn gập lên sát tường khi không dùng và ghế tắm gấp gắn tường. Việc quan trọng là bỏ bớt đồ thừa như kệ thấp, thùng chứa nước để có chỗ xoay người.