Mắt người già cần nhiều ánh sáng hơn người trẻ để nhìn rõ, nhưng cũng dễ bị chói hơn và chậm thích nghi khi đi từ sáng sang tối; vì vậy ánh sáng tốt cho người già là ánh sáng đủ, đều, không chói, có ở mọi lối đi ban đêm, kèm màu sắc tương phản ở những chỗ cần phân biệt như mép bậc và tay vịn.
Nhiều nhà thay bóng to hơn và nghĩ thế là đủ, rồi bố mẹ lại than chói mắt, nheo mắt, tắt bớt đèn. Bài này giải thích những thay đổi thường gặp của mắt khi già đi, cách bố trí đèn cho từng khu, cách dùng màu để bù cho mắt kém, những thứ không cần mua, và khi nào cần đưa bố mẹ đi khám mắt thay vì chỉ thay đèn.
Mắt thay đổi thế nào khi về già
Theo tuổi, đồng tử co nhỏ hơn và thuỷ tinh thể dày, ngả vàng dần, nên lượng ánh sáng đến được võng mạc ít đi. Người bảy mươi tuổi đứng trong cùng một căn phòng với người hai mươi tuổi sẽ thấy phòng tối hơn. Đó là lý do bố mẹ hay than nhà tối trong khi con cháu thấy bình thường.
Cùng lúc đó, mắt già nhạy với chói hơn. Ánh sáng từ một bóng đèn để trần không có chụp, từ mặt sàn bóng phản chiếu, hay từ cửa sổ hướng nắng chiều tạo ra vùng loá, làm mờ những gì xung quanh. Khi có đục thuỷ tinh thể, cảm giác chói càng rõ. Thêm nữa, mắt già cần nhiều thời gian hơn để quen khi đi từ chỗ sáng sang chỗ tối, ví dụ từ phòng khách sáng đèn ra hành lang tối, khoảng vài giây đó là lúc dễ bước hụt.
Khả năng phân biệt màu gần nhau cũng giảm, nhất là các màu xanh dương, xanh lá nhạt, xám. Bậc cầu thang lát đá xám trên nền xám, ly nước trong trên bàn kính, công tắc trắng trên tường trắng đều trở nên khó thấy. Hiểu ba điều này, cần nhiều sáng hơn, sợ chói hơn và khó phân biệt màu gần nhau, là đủ để hiểu mọi gợi ý bên dưới.
Bố trí đèn theo từng khu trong nhà
Không cần thay toàn bộ hệ thống điện. Phần lớn chỉnh sửa là bổ sung đèn ở đúng chỗ:
| Khu vực | Nên có | Tránh |
|---|---|---|
| Lối vào, cổng | Đèn sáng khi có người đến hoặc bật từ trong nhà, chiếu xuống bậc thềm | Đèn chiếu thẳng vào mắt người đi vào |
| Phòng khách | Đèn trần ánh tán đều cộng đèn đứng cạnh ghế ngồi đọc | Một bóng duy nhất giữa trần |
| Bếp | Đèn dưới tủ trên chiếu xuống mặt bếp | Người đứng nấu che mất nguồn sáng |
| Cầu thang, hành lang | Đèn hắt chân tường hoặc đèn ở từng bậc, công tắc ở cả hai đầu | Chỉ có đèn ở đầu cầu thang, nửa dưới tối |
| Phòng ngủ | Đèn đầu giường bật được khi nằm, đèn ngủ cảm biến ở chân giường | Phải đứng dậy đi ra cửa bật đèn |
| Nhà vệ sinh | Đèn đủ sáng thấy vũng nước trên sàn, đèn đêm nhỏ | Bóng nhỏ, công tắc ở bên trong phòng tối |
Màu ánh sáng nên chọn trắng ấm hoặc trung tính cho khu sinh hoạt; ánh vàng dịu cho đèn ngủ ban đêm để không làm tỉnh hẳn giấc. Ánh trắng quá xanh dễ gây cảm giác chói với nhiều người lớn tuổi.
Khi mua bóng mới, cầm theo bóng cũ ra cửa hàng và nhờ người bán bật thử vài loại cạnh nhau, rồi chọn loại cho màu da, màu thức ăn trông tự nhiên. Đèn cho màu kém làm thịt chín và thịt tái trông giống nhau, làm mặt người trông xám. Nên giữ cùng một màu ánh sáng trong những phòng liền nhau, vì mỗi lần mắt phải đổi từ ánh vàng sang ánh trắng là thêm một lần cần thời gian thích nghi.
Chống chói: nhiều ánh sáng mà không loá
Che bóng đèn. Bóng trần lộ ra là nguồn chói. Dùng chụp đèn, đèn có tấm tán quang, hoặc đèn hắt lên trần cho ánh sáng dội xuống đều.
Giảm phản chiếu từ sàn và mặt bàn. Gạch bóng, mặt bàn kính, tủ sơn bóng phản ánh đèn vào mắt. Một tấm thảm trải bàn, mặt bàn gỗ mờ hay sàn nhám hơn giúp nhiều. Gạch bóng ở lối đi còn trơn khi ướt, nên đổi được càng tốt.
Kiểm soát nắng qua cửa sổ. Rèm mỏng hoặc mành cho ánh sáng tự nhiên đi qua nhưng làm dịu tia nắng gắt. Ghế ngồi của bố mẹ nên đặt quay lưng hoặc nghiêng với cửa sổ chứ không nhìn thẳng vào đó.
Chọn đèn đọc sách đúng kiểu. Người già đọc báo, khâu vá, nhặt rau cần ánh sáng mạnh tập trung vào chỗ làm. Một đèn đứng hoặc đèn kẹp có chao, đặt lệch về phía tay không thuận và hơi sau vai, chiếu xuống mặt giấy chứ không chiếu vào mắt, tốt hơn nhiều so với việc tăng độ sáng cả phòng.
Giảm chênh lệch giữa các phòng. Phòng khách rất sáng còn hành lang tối là chỗ mắt chưa kịp quen. Để đèn hành lang sáng vừa vào buổi tối, hoặc dùng đèn cảm biến bật trước khi chân bước tới.
Màu sắc và độ tương phản: bù cho mắt khó phân biệt
Khi không thể làm mắt sáng hơn, có thể làm đồ vật dễ thấy hơn bằng cách tăng tương phản giữa vật và nền:
- Mép bậc cầu thang và bậc thềm: nẹp hoặc sơn một dải màu khác hẳn mặt bậc, ví dụ dải sẫm trên bậc sáng hoặc ngược lại.
- Tay vịn: màu tương phản với tường để mắt tìm thấy ngay khi cần.
- Công tắc và ổ cắm: viền tối trên tường sáng, hoặc dùng loại có đèn báo phát sáng nhẹ để thấy trong đêm.
- Bồn cầu và sàn: nếu cả hai cùng màu trắng, một nắp bồn cầu hoặc tấm thảm quanh chân bồn màu khác giúp ngồi đúng chỗ.
- Bát đĩa: đĩa màu sẫm cho cơm trắng, đĩa sáng cho món sẫm; người mắt kém ăn dễ hơn khi thấy rõ thức ăn trên đĩa.
- Cửa kính: dán một dải mờ ngang tầm mắt để không đi thẳng vào kính.
Tương phản là cách rẻ và hiệu quả, thường chỉ cần sơn, băng dán, đổi vài món đồ. Nó đặc biệt hữu ích với người bị thoái hoá điểm vàng hay đục thuỷ tinh thể, khi thêm đèn cũng không đủ.
Đèn đêm và công tắc: chỗ quan trọng nhất
Đèn cảm biến chuyển động dọc lối đi đêm. Từ giường ra nhà vệ sinh là lộ trình quan trọng nhất. Đèn cảm biến gắn thấp, chiếu xuống sàn, tự bật khi bố mẹ đặt chân xuống, giải quyết được việc mò công tắc trong tối.
Đèn đầu giường bật được khi đang nằm. Bóng đèn ngủ có công tắc dây, đèn cảm ứng chạm, hoặc công tắc gắn tường ngay cạnh gối. Người già không nên phải đứng dậy rồi mới có ánh sáng.
Công tắc ở đúng chỗ người ta đi qua. Công tắc nên ở ngay cạnh cửa, phía tay nắm, ở độ cao vừa tầm tay khi đứng. Cầu thang có công tắc ở cả hai đầu.
Đèn ở tủ quần áo và ngăn kéo. Tủ quần áo sâu, tối khiến người già lấy nhầm đồ, cúi sát vào tìm và mất thăng bằng. Một dải đèn nhỏ tự sáng khi mở cửa tủ là chi tiết rẻ mà giảm được nhiều lần lúi húi.
Đèn dự phòng khi mất điện. Một đèn sạc tự sáng khi mất điện ở hành lang và phòng ngủ giúp bố mẹ không bị kẹt trong bóng tối. Đèn pin để đầu giường cũng được, nhưng người già có thể không nhớ chỗ để.
Những thứ không cần làm và khi nào cần khám mắt
Không cần mua hệ thống đèn thông minh điều khiển bằng giọng nói hay điện thoại nếu bố mẹ không quen dùng. Thứ bố mẹ không biết cách bật thì cũng như không có. Công tắc to, rõ, ở đúng chỗ thường tốt hơn. Cũng không cần thay mọi bóng trong nhà cùng lúc; bắt đầu từ lối đi đêm, cầu thang và nhà vệ sinh.
Đèn tốt không thay được việc khám mắt. Nếu bố mẹ đột ngột thấy mờ một bên, thấy chớp sáng, thấy như có màn che, thấy đường thẳng bị cong, hoặc đau mắt đỏ kèm nhìn mờ, cần đưa đi khám ngay chứ không chờ. Nếu bố mẹ dần dần khó đọc, khó nhận mặt người quen, lái xe ban đêm thấy chói, nên đặt lịch khám mắt để bác sĩ kiểm tra.
Câu nên hỏi bác sĩ mắt: thị lực hiện tại của bố mẹ có cần thay kính không, có bệnh nào như đục thuỷ tinh thể, tăng nhãn áp, thoái hoá điểm vàng không, và trong nhà nên bố trí ánh sáng ra sao cho phù hợp với bệnh đó. Mỗi bệnh mắt có nhu cầu ánh sáng hơi khác nhau, nên lời khuyên của người đang khám cho bố mẹ quan trọng hơn mọi hướng dẫn chung.
Tự kiểm ánh sáng trong nhà trong một buổi tối
Trước khi mua đèn, dành một buổi tối đi kiểm cùng bố mẹ. Cách làm:
- Chờ trời tối hẳn, bật đèn như cách bố mẹ vẫn bật hằng ngày, không bật thêm.
- Cùng bố mẹ đi lộ trình quen: từ phòng khách vào phòng ngủ, từ giường ra nhà vệ sinh, lên xuống cầu thang. Hỏi bố mẹ chỗ nào thấy tối, chỗ nào thấy chói.
- Đặt một chiếc dép màu sẫm lên sàn ở vài chỗ, hỏi bố mẹ có thấy rõ không. Chỗ nào không thấy, chỗ đó có thể vấp.
- Ngồi vào ghế bố mẹ hay ngồi đọc báo, thử đọc một trang, xem ánh sáng chiếu vào giấy hay vào mắt.
- Ghi lại vị trí từng công tắc, xem có chỗ nào phải đi qua vùng tối mới bật được đèn.
- Tắt toàn bộ điện, thử xem trong nhà có nguồn sáng dự phòng nào không.
Danh sách sau buổi tối đó thường ngắn hơn bạn nghĩ, và phần lớn là đèn nhỏ đặt đúng chỗ chứ không phải đèn to thay toàn bộ. Làm xong, đi kiểm lại một lần nữa cùng bố mẹ để chỉnh hướng đèn và độ sáng cho vừa mắt họ.
Câu hỏi thường gặp
Người già nên dùng đèn ánh sáng vàng hay trắng?
Khu sinh hoạt ban ngày nên dùng ánh trắng ấm hoặc trung tính, đủ sáng để nhìn rõ. Đèn ngủ ban đêm nên ánh vàng dịu để không làm tỉnh giấc hẳn. Ánh trắng quá xanh dễ gây cảm giác chói với nhiều người lớn tuổi.
Đèn cảm biến chuyển động có hợp với người già không?
Rất hợp cho lối đi ban đêm như từ giường ra nhà vệ sinh, hành lang, cầu thang. Nên chọn loại gắn thấp chiếu xuống sàn, bật nhanh và để sáng đủ lâu, để người đi chậm không bị tắt đèn giữa chừng.
Vì sao bố mẹ hay than nhà tối dù con thấy đủ sáng?
Theo tuổi, đồng tử co nhỏ và thuỷ tinh thể ngả vàng nên lượng ánh sáng vào mắt giảm, người già thấy cùng căn phòng tối hơn người trẻ. Đó là thay đổi thường gặp, nên tăng thêm đèn ở chỗ bố mẹ hay ngồi và hay đi qua.
Làm sao để người mắt kém thấy rõ mép bậc cầu thang?
Dùng nẹp hoặc sơn một dải màu tương phản rõ ở mép mỗi bậc, thêm đèn chiếu dọc bậc và công tắc ở cả hai đầu cầu thang. Tránh lát đá bóng một màu cho cả mặt bậc lẫn mép bậc.
Khi nào thấy mắt bố mẹ yếu đi thì phải đi khám ngay?
Khi đột ngột mờ một bên mắt, thấy chớp sáng, thấy như có màn che, thấy đường thẳng bị cong, hoặc đau đỏ mắt kèm nhìn mờ, cần đi khám ngay. Mờ dần theo thời gian thì nên đặt lịch khám để bác sĩ mắt kiểm tra.