Bàn giao công việc trước khi nghỉ hưu nên bắt đầu từ sáu tháng tới một năm, gồm ba phần: viết lại quy trình thành sổ tay công việc, kèm người kế nhiệm theo kiểu làm cho xem rồi làm cùng rồi để họ tự làm, và giới thiệu họ với những người mình thường làm việc. Biên bản ngày cuối chỉ là thủ tục; phần việc thật nằm ở những tháng trước đó.
Người làm lâu năm thường giữ trong đầu rất nhiều thứ không ai ghi lại: vì sao làm theo cách này, khách nào cần gọi trước, máy nào hay hỏng lúc nào. Nếu những điều ấy đi theo người nghỉ hưu, người ở lại phải học lại bằng sai sót. Bài này đi qua lộ trình, cách viết, cách kèm và những chỗ hay sai.
Bàn giao khác truyền nghề ở chỗ nào
Bàn giao là chuyển trách nhiệm: từ ngày này, việc này do người khác chịu. Nó có danh sách, có chữ ký, có ngày. Truyền nghề là chuyển năng lực: người sau làm được việc ấy với chất lượng gần bằng người trước. Nhiều nơi làm tốt phần bàn giao nhưng bỏ qua phần truyền nghề, nên sau khi người cũ nghỉ vài tháng mới lộ ra những việc không ai biết làm.
Người sắp nghỉ hưu ở vị trí có chuyên môn sâu, như kế toán trưởng, kỹ sư bảo trì, thợ cả, giáo viên chủ nhiệm lâu năm, nên coi truyền nghề là phần việc cuối cùng và quan trọng nhất của mình ở cơ quan. Nó cũng là cách để công sức mấy chục năm không mất đi cùng ngày nghỉ.
Ông Hải 58 tuổi ở Huế, kế toán trưởng, nhận ra điều này khi xem lại danh sách việc của mình: trên giấy có hai mươi đầu việc, nhưng khi ngồi kể cho người kế nhiệm thì mỗi đầu việc lại kéo theo ba bốn mẹo nhỏ không ghi ở đâu cả. Ông quyết định dành nguyên năm cuối để kèm, thay vì chỉ một tháng như dự định ban đầu.
Lộ trình bàn giao sáu tháng đến một năm
Thời gian cụ thể tuỳ độ phức tạp của công việc. Bảng dưới là khung cho vị trí có chuyên môn, có thể rút ngắn với việc đơn giản hơn:
| Thời điểm | Việc chính | Người kế nhiệm làm gì |
|---|---|---|
| Khoảng mười hai đến chín tháng trước | Thống nhất với lãnh đạo về người kế nhiệm; lập danh sách đầu việc | Biết mình sẽ nhận việc, bắt đầu dự các cuộc họp liên quan |
| Chín đến sáu tháng trước | Viết sổ tay công việc; làm cho người sau xem | Quan sát, ghi chép, hỏi |
| Sáu đến ba tháng trước | Làm cùng; giới thiệu với đối tác, khách, các phòng ban | Làm từng phần dưới sự kèm cặp |
| Ba tháng đến một tháng trước | Để người sau làm chính, mình đứng sau | Tự làm, gặp vướng thì hỏi |
| Tháng cuối | Bàn giao chính thức có biên bản, trả tài sản, mật khẩu, con dấu | Ký nhận, chịu trách nhiệm từ ngày bàn giao |
Nếu đơn vị chưa chọn được người kế nhiệm khi chỉ còn vài tháng, hãy đề nghị bằng văn bản và vẫn viết sổ tay công việc. Sổ tay ấy dùng được cho bất kỳ ai nhận việc sau này.
Sổ tay công việc nên gồm những gì
Sổ tay công việc không cần đẹp, chỉ cần người khác đọc là làm theo được. Một sổ tay đủ dùng thường có các phần sau:
- Danh sách đầu việc theo chu kỳ: việc hằng ngày, hằng tuần, hằng tháng, hằng quý, hằng năm, kèm hạn chót.
- Với mỗi việc: làm theo các bước nào, lấy số liệu ở đâu, gửi kết quả cho ai.
- Những lỗi hay gặp và cách xử lý, viết đúng như mình vẫn xử lý chứ không theo sách.
- Danh sách người liên quan: ai trong cơ quan, ai bên ngoài, họ cần gì, nên liên hệ thế nào, ai khó tính ở điểm nào.
- Hồ sơ, tài liệu cất ở đâu, cả bản giấy lẫn bản trên máy.
- Những việc dở dang, đang chờ ai, hạn khi nào.
- Những điều mình định làm mà chưa làm được, để người sau cân nhắc.
Viết dần mỗi tuần một ít, đừng dồn vào tháng cuối. Tốt nhất là viết ngay sau khi vừa làm xong một việc, lúc các bước còn nhớ rõ. Đưa người kế nhiệm đọc và sửa những chỗ họ không hiểu; chỗ nào họ hỏi lại là chỗ cần viết rõ hơn.
Kèm người kế nhiệm theo bốn bước
Cách kèm hiệu quả nhất ở các nghề thủ công và kỹ thuật cũng dùng được cho việc văn phòng. Mỗi đầu việc quan trọng đi qua bốn bước:
- Làm cho xem: mình làm, người sau ngồi cạnh xem và ghi. Vừa làm vừa nói ra vì sao làm vậy, không chỉ làm gì.
- Làm cùng: người sau làm, mình ngồi cạnh nhắc. Để họ cầm việc, mình chỉ chen vào khi sắp sai.
- Xem họ làm: người sau làm một mình, mình xem lại kết quả sau. Góp ý cụ thể vào chỗ chưa đúng.
- Để họ làm hẳn: mình không xem nữa trừ khi họ hỏi. Từ đây trách nhiệm là của họ.
Mỗi việc quan trọng nên đi đủ một chu kỳ thật, ví dụ việc làm hằng quý thì nên kèm qua ít nhất một quý. Đây là lý do việc chuyên môn cần cả năm để bàn giao: có những việc một năm chỉ làm một lần.
Đừng sửa thẳng vào kết quả của người sau. Chỉ ra chỗ sai và để họ tự sửa; sửa hộ thì lần sau họ vẫn sai.
Phần không viết ra được: quan hệ và cách nghĩ
Có những thứ sổ tay không chứa được. Một khách hàng lâu năm tin mình vì hai mươi năm làm ăn, không tự động tin người mới. Một cán bộ ở cơ quan khác quen xử lý việc qua điện thoại với mình. Những quan hệ ấy cần được chuyển giao bằng cách đưa người sau đi gặp, giới thiệu trực tiếp, và trong vài lần đầu mình cùng có mặt.
Thứ khó chuyển giao hơn nữa là cách nghĩ: khi gặp tình huống chưa từng có, người lâu năm xử lý thế nào. Cách truyền là kể lại những tình huống khó mình đã gặp, mình đã cân nhắc những gì, và kết quả ra sao, kể cả những lần làm sai. Câu chuyện về một lần sai thường dạy nhiều hơn mười trang quy trình.
Cũng nên nói thật với người sau về những gì mình chưa làm tốt. Người trẻ có thể làm khác và làm tốt hơn ở những chỗ ấy, nếu biết đó là chỗ còn để ngỏ chứ không phải luật bất di bất dịch.
Những chỗ hay sai khi bàn giao
Giữ lại một phần cho mình. Có người vô tình hay cố ý không dạy hết, để cơ quan vẫn phải gọi mình. Cảm giác được cần là có thật, nhưng cách ấy làm người sau khó làm và làm quan hệ sau hưu căng thẳng.
Bàn giao bằng một buổi họp. Đọc một lượt danh sách rồi ký biên bản. Người nhận ký vì không biết mình chưa biết gì.
Chê người kế nhiệm với người khác. Kể cả khi họ còn non, lời chê từ người sắp nghỉ có sức nặng và làm họ mất uy tín ngay từ đầu. Góp ý thì góp riêng.
Không trả lại những thứ mình đang giữ. Mật khẩu hệ thống, khoá tủ, con dấu, hồ sơ mang về nhà làm. Liệt kê ra và trả đủ, có người ký nhận.
Để tài khoản và tên mình còn treo ở nhiều chỗ. Tên mình vẫn là người liên hệ trên hợp đồng với đối tác, vẫn là người được uỷ quyền ở ngân hàng của đơn vị, vẫn đứng tên một thuê bao hay một tài khoản dịch vụ. Sau khi nghỉ, những chỗ này có thể kéo mình vào trách nhiệm không còn thuộc về mình. Lập danh sách và đề nghị đơn vị chuyển tên trước ngày nghỉ.
Xưởng nhỏ, cửa hàng gia đình, lớp học: bàn giao có gì khác
Ở cơ quan lớn, bàn giao có quy trình và có người chứng kiến. Ở những nơi nhỏ như xưởng gia đình, sạp hàng ngoài chợ, tiệm sửa xe hay lớp dạy thêm, việc bàn giao thường diễn ra giữa người trong nhà với nhau, nên hay bị làm qua loa vì nghĩ người nhà thì biết cả rồi. Thực tế con cái làm cùng bố mẹ nhiều năm vẫn có thể không biết mối hàng nào cho nợ, khách nào phải gọi trước, giá vốn thật của từng món.
Với những nơi này, nên làm ba việc. Thứ nhất, viết ra danh sách mối hàng, khách quen, giá cả và các khoản đang nợ hoặc đang cho nợ; con số trong đầu người lớn tuổi rất dễ mất. Thứ hai, đưa người sau đi gặp từng mối hàng, nói rõ từ nay người này quyết. Thứ ba, quyết định rõ mình còn giữ vai trò gì: thỉnh thoảng ra phụ, chỉ góp ý khi được hỏi, hay thôi hẳn.
Bà Thoa 63 tuổi ở Khánh Hoà giao tiệm may cho con gái, nhưng mấy tháng đầu vẫn ra tiệm mỗi sáng, khách quen cứ hỏi bà chứ không hỏi con. Hai mẹ con thống nhất bà chỉ ra hai buổi mỗi tuần và giới thiệu thẳng với khách rằng từ nay con gái nhận đo, nhận đơn. Sau vài tháng, khách quen dần.
Sau ngày nghỉ: giữ liên lạc nhưng không can thiệp
Sau khi nghỉ, nên nói rõ với người kế nhiệm rằng họ có thể hỏi trong một khoảng thời gian, ví dụ ba tháng đầu, và hỏi qua kênh nào. Như vậy họ yên tâm, còn mình cũng không bị gọi lúc nửa đêm vì những việc lẽ ra họ tự quyết được.
Khi được hỏi, trả lời câu được hỏi, đừng nhân dịp đó góp ý cả những việc người ta không hỏi. Khi nghe tin người sau làm khác cách mình, cũng nên để họ làm. Họ chịu trách nhiệm, họ có quyền chọn cách làm. Nếu thấy một việc thật sự có nguy cơ sai nghiêm trọng, nói một lần với họ, rõ ràng, rồi dừng.
Cũng không cần cắt đứt hẳn. Nhiều người nghỉ hưu vẫn được mời về dự những dịp lớn của cơ quan, hoặc được nhờ góp ý một lần mỗi năm. Đó là cách giữ quan hệ lành mạnh, dựa trên tôn trọng phần việc đã trao lại.
Câu hỏi thường gặp
Bàn giao công việc trước khi nghỉ hưu cần bao lâu?
Với việc có chuyên môn, nên từ sáu tháng tới một năm để người kế nhiệm đi qua ít nhất một chu kỳ thật của các việc quan trọng. Việc đơn giản có thể ngắn hơn, nhưng không nên dồn vào tháng cuối.
Biên bản bàn giao khi nghỉ hưu cần ghi những gì?
Thường gồm danh sách công việc, hồ sơ, tài sản, con dấu, mật khẩu và việc dở dang được chuyển giao, có chữ ký hai bên và người chứng kiến theo quy định của đơn vị. Hãy hỏi bộ phận nhân sự mẫu đang dùng.
Chưa có người kế nhiệm thì người sắp nghỉ nên làm gì?
Đề nghị lãnh đạo chọn người bằng văn bản, ghi rõ thời gian cần để kèm. Trong lúc chờ, vẫn viết sổ tay công việc thật kỹ để ai nhận việc sau này cũng dùng được.
Có nên nhận lời tiếp tục giúp cơ quan sau khi nghỉ hưu?
Có thể, nhưng nên có giới hạn rõ về thời gian và phạm vi, ví dụ trả lời câu hỏi trong ba tháng đầu. Giúp không giới hạn dễ khiến người kế nhiệm không tự đứng được và mình không thật sự nghỉ.
Làm sao truyền nghề cho người trẻ mà không bị cho là áp đặt?
Giải thích vì sao mình làm như vậy thay vì chỉ bảo làm theo, kể cả những lần mình từng sai, và nói rõ chỗ nào còn để ngỏ cho cách làm mới. Người trẻ dễ tiếp nhận hơn khi thấy mình được tin.
Người sắp nghỉ hưu có nên giữ lại một phần việc để vẫn được cần đến?
Không nên. Giữ lại phần việc làm người sau khó làm, làm cơ quan phụ thuộc, và làm quan hệ sau hưu căng thẳng. Cảm giác được tôn trọng bền hơn khi người sau làm tốt nhờ mình đã dạy hết.