Ba bài thơ trung đại hay được nhắc khi nói về tuổi già và lúc về hưu là "Nhàn" của Nguyễn Bỉnh Khiêm, "Bài ca ngất ngưởng" của Nguyễn Công Trứ và "Bạn đến chơi nhà" của Nguyễn Khuyến. Mỗi bài cho một thái độ khác nhau với chặng sau khi rời quan trường: sống giản dị tránh chốn tranh giành, sống phóng khoáng mặc ai khen chê, và quý tình bạn già hơn mọi thứ mâm cao cỗ đầy.
Cả ba nhà thơ đều từng làm quan rồi lui về, nên thơ của họ là tiếng nói của những người thật sự đã đi qua cái ngưỡng mà người hôm nay gọi là nghỉ hưu. Bài này đọc lại từng bài, chỉ trích những câu quen thuộc, đặt cạnh nhau để so, và gợi ý điều người sắp nghỉ hưu hôm nay có thể rút ra.
Bối cảnh: chuyện "cáo quan về quê" trong văn học xưa
Trong văn học trung đại Việt Nam, nhiều nhà nho từng làm quan rồi tới một lúc xin thôi, về quê sống. Có người về vì tuổi cao, có người về vì không hợp thời thế, có người về vì muốn giữ mình. Chuyện "cáo quan về quê" vì thế thành một đề tài lớn, gần với điều hôm nay gọi là nghỉ hưu, dù lý do và hoàn cảnh khác xa.
Trước ba nhà thơ trong bài, Nguyễn Trãi cũng đã có thời gian lui về Côn Sơn và để lại những bài thơ tả cảnh sống thanh đạm nơi núi rừng. Dòng thơ "nhàn" ấy kéo dài qua nhiều thế kỷ, mỗi người một giọng.
Cần lưu ý khi đọc: "nhàn" trong thơ xưa không phải là không làm gì. Đó là trạng thái thoát khỏi vòng danh lợi để sống theo ý mình, gần thiên nhiên, có thì giờ cho bạn bè, cho sách vở, cho làng xóm. Nhiều nhà nho lúc về quê vẫn dạy học, vẫn góp ý việc làng, vẫn viết. Nhàn là nhàn với danh lợi, không nhàn với đời.
Hiểu như vậy, thơ về lúc về hưu của người xưa không chỉ là những bức tranh đẹp. Nó là ghi chép của những người đã phải trả lời câu hỏi mà người nghỉ hưu nào cũng gặp: rời khỏi vai trò cũ rồi, mình là ai và sống thế nào.
Nguyễn Bỉnh Khiêm và bài "Nhàn": chọn chỗ vắng vẻ
Nguyễn Bỉnh Khiêm sống thọ, từ năm 1491 tới năm 1585, đỗ đầu kỳ thi lớn, làm quan một thời gian rồi xin về quê dựng am dạy học. Học trò của ông về sau nhiều người làm nên việc lớn, người đời gọi ông là Trạng Trình. Bài "Nhàn" là một trong những bài thơ Nôm quen thuộc nhất của ông.
Bài mở đầu: "Một mai, một cuốc, một cần câu, thơ thẩn dù ai vui thú nào." Ba dụng cụ của người làm vườn, đánh cá đặt liền nhau tả một đời sống tự cung tự cấp, không cần gì nhiều. Hai câu tiếp là chỗ nổi tiếng nhất: "Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ, người khôn, người đến chốn lao xao." Chữ dại, chữ khôn ở đây là nói ngược: cái dại của ông là cái khôn thật, vì tránh được chốn tranh giành.
Bài còn có hai câu tả nhịp sống theo mùa: "Thu ăn măng trúc, đông ăn giá, xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao." Ăn cái sẵn có của mùa nào thức ấy, tắm ở chỗ gần nhà, không cầu kỳ. Kết bài là cái nhìn về giàu sang: "Rượu đến cội cây ta sẽ uống, nhìn xem phú quý tựa chiêm bao."
Người sắp nghỉ hưu hôm nay đọc bài này có thể thấy một gợi ý: tuổi về hưu không cần một kế hoạch hoành tráng. Một khoảnh vườn, một thú vui, nhịp ăn ở theo mùa, và quyết định không chạy theo những so đo cũ đã đủ làm nên một đời sống an ổn.
Nguyễn Công Trứ và "Bài ca ngất ngưởng": về hưu mà không thu mình
Nguyễn Công Trứ, hiệu Hy Văn, sống từ năm 1778 tới năm 1858, cả đời làm quan với nhiều lần thăng giáng, làm nhiều việc từ cầm quân tới khẩn hoang. Ông về hưu khi đã ở tuổi bảy mươi. "Bài ca ngất ngưởng" được cho là viết trong khoảng thời gian ấy, như một lần tự nhìn lại đời mình.
Bài có những câu ai học văn cũng nhớ. Mở đầu: "Vũ trụ nội mạc phi phận sự, ông Hy Văn tài bộ đã vào lồng", nghĩa là mọi việc trong trời đất đều là phận sự của mình, và ông tự nhận mình như con chim tài giỏi đã chịu vào lồng làm quan. Tới lúc về hưu: "Đô môn giải tổ chi niên, đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng." Rời kinh thành, ông cưỡi bò vàng, đeo chuông của ngựa, một hình ảnh cố ý ngược đời.
Cái đáng đọc nhất là thái độ trước được mất và khen chê: "Được mất dương dương người thái thượng, khen chê phơi phới ngọn đông phong." Được hay mất đều thản nhiên, khen hay chê đều coi như gió thổi qua. Ông kết bằng một câu tự tin: "Trong triều ai ngất ngưởng như ông."
Khác với Nguyễn Bỉnh Khiêm tìm chỗ vắng, Nguyễn Công Trứ về hưu mà vẫn ồn ào, vẫn chơi, vẫn tự hào về đời mình. Bài thơ cho người nghỉ hưu hôm nay một hình mẫu khác: không cần thu mình lại, có thể sống phóng khoáng, làm những điều mình thích, miễn là thản nhiên trước lời khen chê của người ngoài.
Nguyễn Khuyến và "Bạn đến chơi nhà": tình bạn tuổi già
Nguyễn Khuyến sống từ năm 1835 tới năm 1909, đỗ đầu cả ba kỳ thi nên được gọi là Tam nguyên Yên Đổ, theo tên làng quê ông ở vùng Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình. Ông làm quan một thời gian rồi cáo quan về quê, sống những năm cuối đời ở làng. Chùm thơ thu nổi tiếng của ông được viết trong quãng đời ấy.
Bài "Bạn đến chơi nhà" mở bằng một câu reo vui: "Đã bấy lâu nay bác tới nhà." Rồi cả bài là một chuỗi kể khó: trẻ thì đi vắng, chợ thì xa, ao sâu không bắt được cá, vườn rộng rào thưa không đuổi được gà, cải chưa ra cây, cà mới nụ, bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa. Tới cả miếng trầu để mời cũng không có. Câu kết lật lại tất cả: "Bác đến chơi đây ta với ta."
Cái hay của bài là ở chỗ không có gì để đãi bạn mà vẫn đủ. Khi hai người già gặp nhau, mâm cỗ không quan trọng, chỉ cần có nhau. "Ta với ta" là hai con người, cũng là một tấm lòng. Đây là một trong những bài thơ đẹp nhất về tình bạn tuổi già trong văn học Việt Nam.
Bài thơ gợi một điều rất thực cho người về hưu hôm nay: giữ được vài người bạn cũ để qua lại không cần khách sáo là một vốn quý của tuổi già. Không cần đợi có điều kiện mới mời bạn tới nhà. Một ấm trà, một buổi chiều ngồi kể chuyện cũ đã đủ.
Ba thái độ về hưu đặt cạnh nhau
Đặt ba bài thơ cạnh nhau, có thể thấy ba cách sống chặng sau khi rời công việc. Không có cách nào đúng cho tất cả, mỗi người tự chọn phần hợp với mình.
| Nhà thơ | Thái độ chính | Hình ảnh tiêu biểu | Hợp với người |
|---|---|---|---|
| Nguyễn Bỉnh Khiêm | Sống giản dị, tránh chỗ tranh giành | Một mai, một cuốc, một cần câu | Thích yên tĩnh, muốn về quê, làm vườn |
| Nguyễn Công Trứ | Phóng khoáng, thản nhiên trước khen chê | Cưỡi bò vàng đeo đạc ngựa | Năng động, còn muốn chơi, muốn thử điều mới |
| Nguyễn Khuyến | Quý tình bạn, sống chân thật | Bác đến chơi đây ta với ta | Coi trọng bạn bè, hàng xóm, quan hệ lâu năm |
Thực tế nhiều người kết hợp cả ba: có góc vườn của Nguyễn Bỉnh Khiêm, có vài chuyến đi chơi ngất ngưởng kiểu Nguyễn Công Trứ, và có mấy người bạn già để "ta với ta" như Nguyễn Khuyến. Ông Hải 58 tuổi ở Huế, sắp nghỉ hưu, nói đùa rằng ông định sống mỗi tuần hai ngày theo từng nhà thơ, ngày thứ bảy để nghỉ.
Điều thơ xưa không nói tới, và người hôm nay phải tự thêm
Đọc thơ về hưu của người xưa cũng cần tỉnh táo. Ba nhà thơ đều là nam giới, nhà nho, đỗ đạt, về quê có ruộng vườn, có học trò, có làng xóm kính trọng. Cái "nhàn" của họ dựa trên một nền vật chất và địa vị mà phần đông người nghỉ hưu hôm nay không có.
Thơ xưa cũng ít nói tới người phụ nữ về già, người vợ vẫn phải lo cơm nước khi chồng ngồi câu cá. Ít nói tới bệnh tật kéo dài, tới con cái ở xa, tới chuyện tiền bạc tháng này. Đó là những phần người về hưu hôm nay phải tự thêm vào bức tranh: lo sức khoẻ, lo giấy tờ lương hưu với cơ quan bảo hiểm xã hội, chia việc nhà công bằng khi cả hai vợ chồng cùng ở nhà.
Nói vậy không làm giảm giá trị của thơ. Thơ giữ cho ta cái nhìn về thái độ sống; phần sắp xếp đời sống thật thì phải tự làm. Người đọc thơ khôn ngoan là người lấy được tinh thần thản nhiên, giản dị, quý bạn từ ba bài thơ, rồi tự hỏi trong hoàn cảnh của mình, tinh thần ấy cần những điều kiện gì để thành hiện thực.
Đọc thơ cổ cùng bố mẹ hoặc cho chính mình
Những bài thơ này phần lớn người Việt đã học ở trường, nhưng đọc lại ở tuổi năm mươi, sáu mươi thấy khác hẳn. Vài gợi ý để việc đọc lại có ích:
- Đọc chậm, thành tiếng, mỗi tối một bài. Thơ trung đại có nhịp riêng, đọc to mới thấy hay.
- Tìm bản có chú thích từ cổ trong sách giáo khoa hoặc tuyển tập in đàng hoàng, vì nhiều chữ Hán Việt đã ít dùng.
- Đọc cùng bố mẹ và hỏi họ còn nhớ câu nào từ thời đi học. Người già thường nhớ thơ học thuộc hồi nhỏ rất lâu.
- Ghi lại một câu thơ hợp với mình nhất và viết vài dòng vì sao. Sau vài tháng sẽ thấy mình đang nghiêng về thái độ sống nào.
- Đừng biến việc đọc thơ thành bài học đạo lý cho con cháu; cứ đọc vì thích, người trẻ sẽ tò mò hỏi.
- Khi trích thơ trong lời phát biểu hay lời chúc, chỉ dùng câu mình chắc chắn đúng chữ và hiểu nghĩa.
Ba bài thơ đã sống mấy trăm năm vì chúng nói thật về một chặng đời ai cũng đi qua. Đọc lại đúng lúc mình sắp bước vào chặng ấy là một cách chuẩn bị rất nhẹ nhàng.
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ Nhàn của ai?
Bài Nhàn là thơ Nôm của Nguyễn Bỉnh Khiêm, người sống từ năm 1491 tới năm 1585, đỗ đầu kỳ thi lớn rồi về quê dạy học. Bài mở đầu bằng câu một mai, một cuốc, một cần câu và nổi tiếng với hai câu ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ.
Bài ca ngất ngưởng được viết khi nào?
Bài được cho là Nguyễn Công Trứ viết sau khi ông về hưu ở tuổi bảy mươi, như một lần tự nhìn lại đời làm quan nhiều thăng trầm. Bài nổi tiếng với hình ảnh cưỡi bò vàng đeo đạc ngựa và thái độ thản nhiên trước khen chê.
Ta với ta trong Bạn đến chơi nhà nghĩa là gì?
Câu bác đến chơi đây ta với ta khép lại một chuỗi kể không có gì để đãi bạn. Ý là khi hai người bạn già gặp nhau thì chỉ cần có nhau, tấm lòng hai người hoà làm một, mâm cỗ không còn quan trọng.
Nhàn trong thơ xưa có phải là không làm gì không?
Không. Nhàn là thoát khỏi vòng danh lợi để sống theo ý mình, gần thiên nhiên, có thì giờ cho bạn bè và sách vở. Nhiều nhà nho lúc về quê vẫn dạy học, viết lách và góp ý việc làng.
Nên đọc bài thơ nào khi sắp nghỉ hưu?
Tuỳ tính mỗi người. Thích yên tĩnh có thể đọc Nhàn, muốn sống phóng khoáng có thể đọc Bài ca ngất ngưởng, coi trọng bạn bè thì đọc Bạn đến chơi nhà. Đọc cả ba để thấy mình hợp thái độ nào nhất.
Tam nguyên Yên Đổ là ai?
Đó là cách gọi nhà thơ Nguyễn Khuyến, vì ông đỗ đầu cả ba kỳ thi hương, hội, đình, và quê ở làng Yên Đổ thuộc vùng Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình. Ông nổi tiếng với chùm thơ thu và bài Bạn đến chơi nhà.