Trung tâm chăm sóc ban ngày là nơi người cao tuổi đến vào buổi sáng, ăn trưa, nghỉ trưa, tham gia hoạt động có người trông, rồi về nhà vào buổi chiều; mô hình này hợp với gia đình mà con cái đi làm cả ngày, bố mẹ vẫn sống ở nhà được nhưng không nên ở một mình từ sáng đến tối.
Ở các nước có dân số già sớm, đây là một mắt xích quen thuộc giữa ở nhà và vào viện dưỡng lão. Ở Việt Nam mô hình này còn mới, chủ yếu xuất hiện ở một số thành phố lớn, đôi khi nằm trong các cơ sở dưỡng lão hoặc trung tâm phục hồi chức năng. Bài này giải thích nó là gì, đặt cạnh các lựa chọn khác để bạn so sánh, gợi ý cách cho bố mẹ thử và các câu cần hỏi.
Một ngày ở trung tâm chăm sóc ban ngày trông thế nào
Mỗi nơi tổ chức khác nhau, nhưng khung chung thường như sau. Buổi sáng người nhà đưa bố mẹ đến, hoặc trung tâm có xe đón. Nhân viên đo huyết áp, hỏi han tình hình ngủ nghỉ. Sau đó là các hoạt động nhóm: tập vận động nhẹ, dưỡng sinh, hát, làm đồ thủ công, trò chơi rèn trí nhớ, trồng cây. Bữa trưa ăn chung, có người giúp ai cần. Buổi trưa có giường nghỉ. Buổi chiều thêm một hoạt động nhẹ, ăn nhẹ, rồi về nhà.
Điểm khác biệt với ở nhà một mình là có nhịp ngày, có người cùng tuổi để nói chuyện và có người để mắt khi có chuyện. Điểm khác với viện dưỡng lão là bố mẹ vẫn ngủ ở nhà mình, buổi tối và cuối tuần vẫn ở với gia đình.
Hình dung chị Mai 45 tuổi ở Hà Nội, hai vợ chồng đi làm từ bảy giờ sáng đến sáu giờ chiều, con trai đang ôn thi đại học. Mẹ chị 78 tuổi, đi lại được nhưng bắt đầu hay quên, đã hai lần để nồi cháy trên bếp. Thuê người giúp việc cả ngày thì mẹ không chịu vì không quen người lạ trong nhà; viện dưỡng lão thì cả mẹ lẫn chị đều chưa sẵn sàng. Trung tâm ban ngày là lựa chọn ở giữa hai cái đó: ban ngày mẹ có người trông và có bạn, buổi tối mẹ vẫn ăn cơm với cả nhà và ngủ trên chiếc giường của mình. Với một người đang bắt đầu hay quên, giữ được chỗ ngủ quen thuộc là điều đáng kể.
Đặt cạnh các lựa chọn khác
Bảng dưới so sánh trung tâm ban ngày với ba cách phổ biến khác khi con cái đi làm cả ngày:
| Lựa chọn | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|
| Bố mẹ ở nhà một mình | Tự do, quen chỗ, không tốn thêm | Cô đơn, không ai biết khi có chuyện, dễ quên ăn, quên thuốc |
| Thuê người giúp việc tại nhà | Có người ở cạnh, chăm riêng một người | Khó tìm người hợp, bố mẹ có thể không quen người lạ, vẫn thiếu bạn cùng tuổi |
| Trung tâm chăm sóc ban ngày | Có nhịp ngày, có bạn, có người để mắt, tối vẫn về nhà | Còn ít nơi, phải đưa đón, không hợp người cần chăm y tế liên tục |
| Viện dưỡng lão | Chăm suốt ngày đêm | Rời nhà, khó với người chưa sẵn sàng, chi phí thường cao hơn |
Nhiều gia đình kết hợp: bố mẹ đi trung tâm vài ngày trong tuần, những ngày còn lại có người nhà hoặc người giúp việc theo giờ. Kết hợp như vậy giúp bố mẹ không bị gò vào một nhịp duy nhất, và gia đình có thời gian để quen dần.
Hợp với ai và không hợp với ai
Hợp với người còn tự đi lại, tự ăn được, nhưng ở nhà một mình không an toàn. Ví dụ người bắt đầu hay quên, người sống một mình sau khi con cái đi xa, người hay buồn chán và ít ra khỏi nhà.
Hợp với người sa sút trí tuệ giai đoạn đầu. Hoạt động có nhịp, có tương tác giúp nhiều người giữ được nếp sinh hoạt. Nhưng cần hỏi trung tâm có kinh nghiệm với người hay quên không, có khu an toàn để không đi lạc không.
Hợp với gia đình có người chăm chính cần nghỉ. Con cái chăm bố mẹ cả ngày lẫn đêm sẽ kiệt sức. Vài ngày trong tuần bố mẹ đi trung tâm cho người chăm thời gian đi khám, ngủ bù, làm việc riêng.
Không hợp với người cần chăm y tế liên tục. Người nằm liệt, cần hút đờm, thở máy, chăm vết thương phức tạp cần môi trường có điều dưỡng chuyên sâu, không phải trung tâm sinh hoạt ban ngày.
Hợp với người vừa ra viện, đang tập đi lại. Một số trung tâm gắn với cơ sở phục hồi chức năng có buổi tập vận động trong ngày. Người vừa qua một đợt ốm có thể đi vài tuần để lấy lại sức, rồi giảm dần. Nên hỏi bác sĩ điều trị xem giai đoạn này bố mẹ được vận động đến mức nào, để dặn lại trung tâm cho đúng.
Không hợp với người rất ngại đông người. Có người cả đời quen yên tĩnh, đi trung tâm chỉ thấy mệt. Với họ, một người giúp việc kiên nhẫn ở nhà, cộng với bạn hàng xóm ghé chơi, có thể phù hợp hơn.
Cho bố mẹ thử trước khi đăng ký lâu dài
Người già thường từ chối ý tưởng đi trung tâm vì nghĩ đó là nơi cho người yếu. Cách làm từ từ thường hiệu quả hơn thuyết phục bằng lời:
- Gọi trung tâm bằng cách bố mẹ dễ nhận: câu lạc bộ, lớp dưỡng sinh, lớp học buổi sáng, thay vì nói là chỗ gửi người già.
- Đi cùng bố mẹ buổi đầu, ở lại một buổi sáng để bố mẹ có người quen.
- Bắt đầu với hai buổi mỗi tuần, chọn ngày có hoạt động bố mẹ thích như hát, làm vườn, đánh cờ.
- Sau mỗi buổi, hỏi bố mẹ hôm nay gặp ai, làm gì, ăn có ngon không; đừng hỏi có thích không, vì câu đó dễ nhận câu trả lời là không.
- Sau khoảng một tháng, ngồi lại với bố mẹ và nhân viên trung tâm, bàn có tăng số buổi hay đổi gì không.
Nếu sau một tháng bố mẹ vẫn buồn bã, ăn kém, ngủ kém hơn, đừng ép. Đó là dấu hiệu mô hình này chưa hợp, hoặc nơi này chưa hợp. Có thể thử nơi khác, hoặc tìm lựa chọn khác.
Câu cần hỏi trung tâm trước khi đăng ký
Mang theo danh sách này khi đến xem, ghi lại câu trả lời:
- Một ngày có những hoạt động gì, ai hướng dẫn, người không muốn tham gia thì làm gì?
- Có người có chuyên môn y tế như điều dưỡng ở đó suốt giờ mở cửa không?
- Khi bố mẹ bị choáng, ngã, đau ngực trong ngày thì xử lý thế nào, báo gia đình ra sao?
- Thuốc của bố mẹ trong ngày do ai cho uống, ghi lại thế nào?
- Bữa ăn có điều chỉnh cho người ăn kiêng, người khó nhai không?
- Có xe đưa đón không, giờ đón trả cố định hay linh hoạt khi gia đình về muộn?
- Với người hay quên, trung tâm làm gì để không đi lạc?
- Đăng ký theo buổi hay theo tháng, nghỉ ốm có được bảo lưu không?
Câu về xử lý khi có chuyện và câu về thuốc là hai câu quan trọng nhất. Nếu câu trả lời mơ hồ, hãy hỏi lại cụ thể hơn: ai là người gọi cho gia đình, gọi cho ai trước, đưa đến đâu.
Chuẩn bị cho những buổi đầu: mang gì, dặn gì
Buổi đầu suôn sẻ giúp bố mẹ muốn quay lại. Gia đình nên chuẩn bị sẵn những thứ sau và đưa cho nhân viên phụ trách:
- Một tờ thông tin ngắn về bố mẹ: tên gọi bố mẹ thích được gọi, bệnh đang theo dõi, thuốc đang dùng và giờ uống, món kiêng, dị ứng nếu có.
- Số liên lạc của hai người nhà, ghi rõ ai gọi trước, và tên cơ sở y tế bố mẹ hay khám.
- Một bộ quần áo thay, khăn nhỏ, đôi dép đế chống trơn để đi trong trung tâm.
- Kính, máy trợ thính nếu có, kèm hộp đựng ghi tên.
- Những điều làm bố mẹ vui hoặc khó chịu: thích ngồi gần cửa sổ, không thích bị chạm vai, hay buồn vào buổi chiều.
Chi tiết cuối thường bị bỏ qua nhưng lại giúp nhân viên nhiều nhất. Bà Thu 81 tuổi ở Đà Nẵng hay bồn chồn khi trời sắp tối vì cả đời quen về nhà nấu cơm lúc năm giờ. Khi con gái dặn trước điều đó, nhân viên rủ bà nhặt rau cho bữa ăn nhẹ buổi chiều, và những buổi chiều của bà bớt căng hẳn.
Trong tuần đầu, giữ liên lạc với nhân viên mỗi ngày, hỏi ngắn: bố mẹ ăn được không, có tham gia hoạt động nào, có lúc nào buồn hay đòi về. Những thông tin này giúp gia đình và trung tâm chỉnh cách đón bố mẹ trước khi thói quen không thích hình thành.
Khi gần nhà chưa có trung tâm nào
Ở nhiều nơi, kể cả trong thành phố, chưa có trung tâm chăm sóc ban ngày. Gia đình vẫn có thể tự ghép các mảnh để tạo nhịp ngày cho bố mẹ. Hội người cao tuổi và câu lạc bộ dưỡng sinh ở phường, xã thường có sinh hoạt buổi sáng; lớp hát, lớp thơ, câu lạc bộ cờ có khi họp vài buổi một tuần. Những sinh hoạt này không có người trông suốt ngày nhưng cho bố mẹ lý do để ra khỏi nhà và có bạn.
Phần trông nom có thể chia: một người giúp việc theo giờ đến nấu bữa trưa và ở cùng vài tiếng, một người hàng xóm tin cậy ghé qua buổi chiều, con cái gọi điện vào giờ cố định. Khi bố mẹ có nguy cơ quên tắt bếp, thay bếp có hẹn giờ; khi hay quên thuốc, dùng hộp chia thuốc theo ngày và nhờ người giúp việc nhắc.
Cách ghép này đòi hỏi gia đình điều phối nhiều hơn, nhưng thường đủ cho giai đoạn đầu khi bố mẹ chỉ mới cần để mắt. Khi nhu cầu tăng lên, gia đình sẽ có thông tin rõ hơn để quyết định bước tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm chăm sóc ban ngày khác viện dưỡng lão thế nào?
Ở trung tâm ban ngày, người cao tuổi chỉ đến vào ban ngày, tối và cuối tuần về nhà. Viện dưỡng lão chăm cả ngày lẫn đêm, người già sống luôn ở đó. Trung tâm ban ngày hợp với người còn ở nhà được nhưng không nên ở một mình cả ngày.
Người già sa sút trí tuệ có đi trung tâm ban ngày được không?
Ở giai đoạn đầu thường đi được và có thể có lợi vì có nhịp sinh hoạt đều. Cần hỏi trung tâm có kinh nghiệm với người hay quên, có khu an toàn chống đi lạc, và hỏi bác sĩ đang theo dõi xem bố mẹ có phù hợp không.
Bố mẹ không chịu đi trung tâm thì làm sao?
Bắt đầu bằng ít buổi, gọi bằng tên dễ nghe như lớp dưỡng sinh hay câu lạc bộ, đi cùng bố mẹ buổi đầu, chọn hoạt động bố mẹ thích. Nếu sau một thời gian vẫn không hợp, nên tìm lựa chọn khác thay vì ép.
Có cần đi trung tâm mỗi ngày không?
Không cần. Nhiều gia đình cho bố mẹ đi hai đến ba buổi một tuần, những ngày còn lại có người nhà hoặc người giúp việc theo giờ. Số buổi nên điều chỉnh theo sức khoẻ, sở thích của bố mẹ và lịch làm việc của gia đình.
Làm sao biết trung tâm ban ngày có đáng tin không?
Đến xem vào giờ hoạt động thật, quan sát nhân viên nói chuyện với người già, hỏi về xử lý khi cấp cứu, ai quản lý thuốc, có giấy phép hoạt động không. Hỏi thêm những gia đình đang gửi người thân ở đó nếu có dịp gặp.