Truyền nghề sau tuổi 60 hiệu quả nhất khi bạn chọn đúng một hai người học thật sự muốn theo nghề, dạy bằng làm mẫu rồi để họ tự làm, và chia nghề thành từng phần nhỏ có đầu có cuối thay vì dạy dồn. Người học cần bàn tay của bạn, nhưng còn cần hơn là cách bạn nghĩ khi làm, thứ chưa ai ghi lại.
Bài này nói về truyền nghề ngoài công sở: người thợ, đầu bếp, thợ may, nghệ nhân đã nghỉ muốn dạy lại cho người ngoài gia đình hoặc con cháu. Bạn sẽ có cách chọn người học, so sánh kèm một người với mở lớp nhỏ, lộ trình dạy, chuyện tiền công và ranh giới.
Vì sao nghề tay hay mất theo người thợ
Nhiều nghề tay ở Việt Nam được truyền bằng mắt nhìn, tay làm, ít khi ghi chép. Người thợ biết miếng gỗ này phải bào theo chiều nào, nồi nước dùng này phải hớt bọt lúc nào, tấm vải này phải cắt xéo bao nhiêu, nhưng hỏi vì sao thì thường chỉ nói "làm lâu thì biết". Khi người thợ thôi làm, phần "làm lâu thì biết" ấy mất theo.
Thêm một lý do: con cháu nhiều nhà không theo nghề cha mẹ. Thợ mộc có con làm văn phòng, đầu bếp có con đi du học. Không có người nối nghề trong nhà, người thợ lớn tuổi thường nghĩ nghề mình sẽ dừng ở mình. Thật ra người muốn học vẫn có, chỉ là ở ngoài gia đình và chưa biết tìm ai.
Truyền nghề sau tuổi 60 vì thế có ý nghĩa kép: giữ lại kỹ năng cho đời sau, và cho chính người thợ một vai trò mới, được tôn trọng vì tay nghề chứ không vì chức vụ. Nhiều người kể rằng những năm dạy nghề là quãng họ thấy mình có ích nhất sau khi nghỉ.
Kèm một người học hay mở lớp nhỏ
Hai cách truyền nghề phổ biến có ưu nhược điểm khác hẳn nhau. Chọn cách nào tuỳ sức khoẻ, chỗ làm và tính cách của bạn.
| Tiêu chí | Kèm một hai người học | Mở lớp nhỏ tại nhà |
|---|---|---|
| Độ sâu | Sâu, truyền được cả mẹo nhỏ, cách xử lý sự cố | Vừa, tập trung kỹ thuật cơ bản |
| Thời gian | Dài, nhiều tháng đến vài năm | Theo khoá, vài tuần đến vài tháng |
| Sức lực | Ít người nhưng gắn bó, cần kiên nhẫn | Nhiều người một lúc, nói nhiều, dễ mệt |
| Không gian | Xưởng, bếp hiện có là đủ | Cần chỗ rộng hơn, đủ dụng cụ cho nhiều người |
| Hợp với | Nghề khó, cần tay nghề cao: mộc, chạm, may đo, nấu cỗ | Kỹ năng phổ thông: may cơ bản, nấu ăn gia đình, sửa điện nước nhỏ |
| Rủi ro | Chọn sai người là mất nhiều công | Người học đến rồi bỏ, khó theo dõi tiến bộ |
Nhiều người bắt đầu bằng lớp nhỏ để tìm ra một hai người thật sự có duyên với nghề, rồi kèm riêng người đó. Cách này vừa lan rộng được kỹ năng cơ bản vừa giữ được phần tinh của nghề.
Chọn người học: nhìn vào điều gì
Chọn đúng người học tiết kiệm cho bạn nhiều năm công sức. Trước khi nhận, bạn nên quan sát người đó qua vài buổi làm thử và để ý mấy điểm:
- Có đến đúng giờ, đều đặn không. Sự đều đặn quan trọng hơn năng khiếu ban đầu.
- Có hỏi vì sao không. Người hỏi vì sao là người muốn hiểu nghề, không chỉ muốn làm theo.
- Có chịu làm việc chán không. Quét xưởng, mài dao, gọt rau là phần nghề. Người chê việc nhỏ thường bỏ khi gặp việc khó.
- Có tự làm lại khi bị chỉ sai không. Thái độ khi bị sửa nói nhiều về khả năng học lâu dài.
- Có lý do rõ ràng để học không. Muốn mở tiệm, muốn giữ nghề nhà, muốn đổi nghề — lý do cụ thể giúp người học không bỏ giữa chừng.
Đừng chọn chỉ vì cảm tình hay vì quen biết. Một người cháu họ không thích nghề sẽ làm cả hai bên mệt mỏi. Một người lạ chăm chỉ, ham hỏi có khi là người nối nghề tốt nhất.
Lộ trình dạy theo từng phần nhỏ
Nghề nào cũng chia được thành phần nhỏ có đầu có cuối. Dạy theo phần giúp người học thấy tiến bộ, và giúp bạn biết họ đang ở đâu.
- Liệt kê các phần việc của nghề từ dễ đến khó. Ví dụ với nghề mộc: chọn gỗ, đo vạch, cưa, bào, đục mộng, lắp ráp, hoàn thiện bề mặt.
- Mỗi phần: bạn làm mẫu một lần, vừa làm vừa nói mình đang nghĩ gì, vì sao chọn cách đó.
- Người học làm, bạn đứng cạnh, chỉ nói khi cần, không giật lấy dụng cụ.
- Người học làm một mình một sản phẩm nhỏ của phần đó, bạn xem kết quả và chỉ ra một hai điểm cần sửa, không hơn.
- Khi người học làm được ổn định ba lần liền, chuyển sang phần tiếp theo.
- Thỉnh thoảng giao một sản phẩm trọn vẹn từ đầu đến cuối, để người học thấy các phần ghép lại với nhau ra sao.
Bước khó nhất với thợ giỏi là bước ba: đứng nhìn người khác làm vụng mà không cầm lấy làm hộ. Nhưng chỉ khi tay người học tự sai và tự sửa, nghề mới vào được tay họ.
Ghi lại phần nghề chỉ nằm trong đầu
Viết sổ nghề. Mỗi tối ghi vài dòng về một mẹo, một lỗi hay gặp, một cách xử lý. Sau một năm, cuốn sổ là tài sản mà người học giữ được cả đời. Không cần viết hay, viết đúng là đủ.
Nhờ người học quay video. Những thao tác khó tả bằng lời, như góc đặt lưỡi bào hay độ lửa khi xào, quay lại để xem chậm. Người học tự quay, tự giữ, bạn chỉ cần làm như bình thường.
Ghi lỗi hơn ghi thành công. Người học sau này cần biết chỗ nào dễ hỏng và vì sao, hơn là biết sản phẩm đẹp trông thế nào. Mỗi lỗi bạn từng gặp là một bài học rút ngắn đường cho người sau.
Đặt tên cho những thứ chưa có tên. Nhiều thao tác trong nghề chỉ có trong tay, chưa có tên. Đặt cho nó một cái tên dễ nhớ giúp người học gọi đúng, hỏi đúng, và truyền tiếp cho người khác.
Giữ mẫu vật. Một mộng gỗ lắp đúng, một đường may đẹp, một mẫu cắt giấy chuẩn là thứ người học cầm lên so được. Giữ vài mẫu vật do chính tay bạn làm, đánh dấu ngày tháng, để làm thước đo cho người sau.
Tiền công, ranh giới và sức khoẻ
Truyền nghề miễn phí hay có thu là quyết định riêng của mỗi người. Có thợ dạy không lấy tiền nhưng người học làm phụ cho xưởng; có thợ thu học phí để người học trân trọng. Điều quan trọng là nói rõ từ đầu, ghi ra giấy nếu cần: học bao lâu, làm gì, ai chịu chi phí vật liệu, sản phẩm làm ra thuộc về ai. Những điều không nói rõ thường thành chuyện khó xử sau vài tháng.
Về ranh giới, giữ giờ dạy cố định, không để người học đến bất kể giờ nào. Không cho vay tiền, không bảo lãnh cho người học chỉ vì tình thầy trò. Nếu người học muốn mở tiệm riêng, đó là thành công của bạn chứ không phải phản bội. Điều bạn có thể xin là họ nhắc tên thầy khi được hỏi học nghề ở đâu, như cách nghề vẫn được truyền xưa nay.
Về sức khoẻ, dạy nghề tay thường phải đứng lâu, cúi, dùng sức. Chia buổi dạy ngắn, khoảng hai tiếng, có nghỉ giữa giờ. Để người học làm phần nặng. Nếu có bệnh cột sống, bệnh tim, hỏi bác sĩ điều trị về mức vận động phù hợp trước khi nhận lịch dạy đều.
Dạy con cháu trong nhà khác dạy người ngoài thế nào
Con cháu dễ được nuông, cũng dễ bị khắt khe. Thợ lớn tuổi thường hoặc dễ dãi với cháu ruột, hoặc đòi hỏi cao hơn với người ngoài vì mong cháu nối nghề. Cả hai đều làm việc học méo đi. Nên áp cùng một lộ trình, cùng một cách sửa lỗi cho mọi người học.
Chuyện nghề dễ lẫn với chuyện nhà. Một lần sửa nặng lời ở xưởng có thể kéo theo giận dỗi trong bữa cơm. Tách giờ dạy với giờ sinh hoạt gia đình; ra khỏi xưởng thì không nhắc chuyện sai trong xưởng.
Đừng ép người không muốn. Cháu không thích nghề thì ép học chỉ để lại một người thợ miễn cưỡng. Cứ mở cửa, để cháu đến khi muốn. Nhiều người quay lại nghề nhà khi đã ngoài ba mươi, sau khi thử nhiều việc khác.
Người ngoài cần được tin như người nhà. Nếu nhận người ngoài làm học trò, đừng giấu nghề. Giấu một nửa thì người học chỉ thành thợ nửa vời, và nghề vẫn mất như thường. Tin người học là điều kiện để nghề sống tiếp.
Một ví dụ: bếp nhà thành lớp học
Bà Liên, 65 tuổi ở Huế, nấu cỗ cho cả xóm hơn ba mươi năm. Con gái làm kế toán, không theo nghề. Một cô gái trẻ thuê trọ gần nhà hay sang phụ bà những hôm có đám, hỏi đủ thứ. Bà nhận cô làm học trò, mỗi tuần hai buổi chiều, dạy từ cách chọn thịt, ướp, đến căn lửa cho từng món.
Bà không dạy theo thực đơn mà theo kỹ thuật: tuần này học cách hầm, tuần sau học cách chiên giòn. Mỗi món cô gái làm xong, bà nếm, nói một điều cần sửa. Sau một năm rưỡi, cô tự nhận nấu cỗ nhỏ cho vài nhà quen, có việc thì vẫn sang hỏi bà.
Bà Liên nói điều bà vui nhất là có người gọi bà là "cô giáo" ở tuổi về hưu, và những món của mẹ bà truyền lại giờ có thêm một người biết nấu đúng vị.
Điều bà thấy khó nhất lại không phải dạy kỹ thuật mà là im lặng đứng nhìn cô gái nêm sai mà không giành lấy cái muôi. Bà học được điều đó sau vài tháng, khi nhận ra những món cô tự nêm hỏng rồi tự sửa thì lần sau cô không bao giờ sai nữa.
Câu hỏi thường gặp
Người không có bằng sư phạm có dạy nghề được không?
Được. Truyền nghề kèm cặp dựa vào tay nghề và kinh nghiệm, không cần bằng sư phạm. Nếu muốn mở lớp có cấp chứng chỉ thì cần tìm hiểu quy định ở cơ quan quản lý giáo dục nghề nghiệp địa phương.
Nên kèm bao nhiêu học trò một lúc?
Với nghề cần tay nghề cao, kèm một đến hai người là vừa sức để theo sát từng người. Với kỹ năng phổ thông, lớp nhỏ năm đến tám người vẫn quản được nếu có không gian và dụng cụ đủ.
Truyền nghề có nên thu tiền không?
Tuỳ quyết định của bạn. Thu học phí, đổi công hay dạy miễn phí đều được, miễn nói rõ từ đầu: học bao lâu, ai chịu vật liệu, sản phẩm thuộc về ai. Thoả thuận rõ giúp giữ tình thầy trò lâu dài.
Làm sao giữ lại bí quyết nghề cho đời sau?
Viết sổ nghề ghi mẹo và lỗi hay gặp, nhờ người học quay video các thao tác khó tả bằng lời, và đặt tên cho những thao tác chưa có tên. Những ghi chép ấy giúp nghề không mất khi người thợ thôi làm.
Học trò học xong ra mở tiệm riêng thì sao?
Đó là thành công của người thầy. Nếu lo cạnh tranh trực tiếp, có thể thoả thuận từ đầu về khu vực hay thời gian, nhưng đa số thợ lớn tuổi coi việc học trò lập nghiệp là niềm tự hào chứ không phải mất mát.
Sức khoẻ yếu có nên nhận dạy nghề không?
Có thể, nếu chia buổi ngắn, để người học làm phần nặng và bạn chủ yếu chỉ dẫn. Người có bệnh tim mạch, cột sống nên hỏi bác sĩ điều trị về mức vận động phù hợp trước khi nhận lịch dạy đều đặn.