Khi về già, vai trò của người lớn tuổi trong gia đình thường chuyển từ người quyết định sang người cố vấn: không còn đặt ra mọi việc, nhưng là người con cháu hỏi ý trước khi quyết việc lớn. Chuyển được vai này một cách chủ động giúp ông bà giữ được tiếng nói và sự kính trọng, thay vì bị đẩy ra ngoài lề.
Bài này phân biệt hai vai, gợi ý cách trao dần quyền quyết định cho con, cách góp ý để được nghe, những việc người lớn tuổi vẫn làm tốt hơn ai hết trong nhà, và các vai trò ở khu phố, thôn xóm mà kinh nghiệm sống của người cao tuổi được cần đến.
Vì sao vai trò thay đổi, và vì sao hay đổi trong đau lòng
Trong nhiều gia đình Việt, người cha người mẹ từng là người quyết định gần như mọi việc: con học trường nào, nhà sửa ra sao, tiền tiêu vào đâu. Khi con cái trưởng thành, có thu nhập, có gia đình riêng, quyền quyết định tự nhiên chuyển dần sang con. Đây là chuyện bình thường của mọi gia đình qua các thế hệ.
Cái khó là việc chuyển giao thường không có ai nói ra. Một hôm ông bà nhận ra con đã mua xe mà không hỏi, đã chọn trường cho cháu mà chỉ báo sau. Người già thấy bị gạt sang bên, con cái thì nghĩ mình chỉ đang lo việc của mình. Hai bên đều không sai, nhưng cảm giác tổn thương là có thật.
Chuyển vai trong đau lòng thường xảy ra khi người lớn tuổi níu giữ quyền quyết định quá lâu, rồi bị buộc phải buông một lúc. Ngược lại, khi ông bà chủ động trao dần từng phần, con cái thường đáp lại bằng cách hỏi ý nhiều hơn. Vai cố vấn không phải là mất quyền; đó là một kiểu ảnh hưởng khác, bền hơn.
Người quyết định và người cố vấn khác nhau ở đâu
Bảng dưới so hai vai qua những tình huống quen trong gia đình nhiều thế hệ.
| Tình huống | Khi là người quyết định | Khi là người cố vấn |
|---|---|---|
| Con định đổi việc | Bảo con làm theo ý mình | Hỏi con đã cân nhắc gì, kể kinh nghiệm của mình, để con chọn |
| Sửa nhà | Tự chọn thợ, chọn kiểu | Góp ý chỗ nào cần chắc chắn cho người già đi lại, để con lo phần còn lại |
| Nuôi dạy cháu | Dạy cháu theo cách của mình, kể cả trái ý bố mẹ cháu | Nói ý mình riêng với con, trước mặt cháu thì đứng cùng bố mẹ cháu |
| Việc họ hàng, giỗ chạp | Phân công và quyết định mọi thứ | Giữ nề nếp, nhắc lệ cũ, để con cháu tổ chức |
| Chuyện tiền bạc của con | Hỏi kỹ, can thiệp | Chỉ góp ý khi được hỏi hoặc khi thấy rủi ro lớn |
Không phải gia đình nào cũng chuyển hết sang cột phải. Có việc ông bà vẫn nên quyết, như chuyện nhà đất đứng tên mình, chuyện sức khoẻ của chính mình. Điều quan trọng là cả nhà hiểu việc nào ai quyết, thay vì để mỗi lần lại là một lần va chạm.
Trao dần quyền quyết định: một cách làm
Chuyển vai không xảy ra trong một ngày. Dưới đây là một cách trao dần, có thể kéo dài vài năm:
- Chọn một mảng việc nhỏ, ví dụ lo giỗ chạp trong năm, và nói rõ với con: "Năm nay con lo, bố mẹ chỉ nhắc nếu con quên lệ gì."
- Khi con làm, không sửa giữa chừng trừ khi có sai lớn. Sau việc, ngồi nói chuyện điều gì tốt, điều gì lần sau nên khác.
- Mỗi năm trao thêm một mảng: chuyện đối nội với họ hàng, chuyện sửa nhà, chuyện chăm lo cho cụ già hơn trong họ.
- Giữ lại những mảng mình còn muốn và còn làm tốt, nói rõ để con không đoán.
- Định kỳ, ví dụ dịp Tết, cả nhà ngồi lại xem việc nào đang ai lo, có cần đổi không.
Trao như vậy giúp con có thời gian học, ông bà có thời gian quen. Và vì là ông bà chủ động trao, con cháu hiểu đó là sự tin tưởng chứ không phải ông bà đã yếu.
Góp ý thế nào để con cháu chịu nghe
Hỏi trước khi khuyên. "Con định làm thế nào?" mở cuộc nói chuyện tốt hơn "Bố nói con nghe". Khi con kể xong, con thường tự hỏi ý bố mẹ.
Kể chuyện thay vì ra lệnh. Kể một lần mình từng gặp chuyện tương tự, đã làm gì, kết quả ra sao. Người nghe tự rút ra bài học, nhớ lâu hơn lời khuyên.
Nói một lần, rõ ràng, rồi thôi. Nhắc đi nhắc lại một ý làm con cháu tránh mặt. Nói một lần, kèm lý do, rồi tôn trọng lựa chọn của con.
Nói riêng, không nói trước mặt người khác. Góp ý cho con trước mặt cháu, trước mặt dâu rể dễ thành làm mất mặt. Chọn lúc riêng, giọng bình thường.
Chấp nhận con làm khác. Con có thể làm khác lời khuyên và vẫn ổn. Nếu kết quả không tốt, đừng nói "bố đã bảo mà"; hỏi "giờ con định xử lý thế nào, bố giúp được gì".
Thừa nhận khi mình không rõ. Thế giới việc làm, công nghệ, cách nuôi con hôm nay khác nhiều so với ba mươi năm trước. Nói "chuyện này bố không rành, con hỏi thêm người hiểu nghề" không làm bố mẹ mất uy tín; ngược lại, nó làm những lời khuyên khác của bố mẹ đáng tin hơn.
Những việc người lớn tuổi vẫn làm tốt hơn ai hết
Chuyển sang vai cố vấn không có nghĩa là ngồi không. Có những việc trong nhà chỉ người lớn tuổi làm được trọn vẹn:
- Giữ ký ức gia đình: nhớ ngày giỗ, nhớ nhánh họ, kể chuyện ông bà cụ cho cháu chắt.
- Làm người giữ hoà khí: khi anh chị em trong nhà có mâu thuẫn, lời của cha mẹ già thường là thứ kéo mọi người về một bàn.
- Làm chỗ dựa tinh thần: con cái gặp chuyện khó trong công việc, hôn nhân, đôi khi chỉ cần một người đã đi qua nhiều sóng gió ngồi nghe.
- Truyền nề nếp: cách chào hỏi, cách ăn uống, cách đối xử với họ hàng — những thứ trường học không dạy.
- Kết nối họ hàng: người lớn tuổi thường là đầu mối gọi điện, thăm hỏi các nhánh xa, giữ cho họ hàng không rời rạc.
Những vai này không có tên gọi, không ai giao, nhưng thiếu người làm thì gia đình rời rạc rất nhanh. Nhận ra và làm tốt chúng là cách giữ vị trí của mình mà không cần nắm quyền quyết định.
Vai trò ở khu phố, thôn xóm
Ngoài gia đình, kinh nghiệm sống của người cao tuổi được cần ở nhiều việc chung. Tổ hoà giải ở cơ sở thường có người lớn tuổi, vì lời nói của họ được hai bên mâu thuẫn nể. Ban đại diện cha mẹ học sinh đôi khi mời ông bà có thời gian. Chi hội người cao tuổi cần người lo thăm hỏi, tổ chức sinh hoạt. Ban quản lý nhà chung cư cần người kiên nhẫn ngồi họp.
Ông Tư, 67 tuổi ở Cần Thơ, nguyên cán bộ hợp tác xã, tham gia tổ hoà giải của khu vực. Phần lớn việc ông làm là nghe: hai nhà tranh nhau lối đi, hai anh em chia đất. Ông nói điều khó nhất là không đứng về bên nào ngay từ đầu, và điều quý nhất là sau mỗi lần hoà giải được, có thêm hai nhà chào ông khi đi ngang.
Muốn tham gia, hỏi tổ trưởng dân phố hoặc chi hội người cao tuổi xem đang thiếu người ở đâu. Chỉ nhận việc vừa sức, nói rõ mình rảnh mấy buổi. Việc cộng đồng nên là phần làm thêm cho vui, không phải gánh nặng thay thế công việc cũ.
Giữ vai trò khi sức khoẻ yếu đi
Đến một lúc, người lớn tuổi cần con cháu giúp đỡ nhiều hơn: đưa đi khám, nhắc thuốc, lo việc nhà. Nhiều gia đình vô tình chuyển luôn từ "con chăm bố mẹ" sang "con quyết thay bố mẹ" ở cả những việc bố mẹ vẫn tự quyết được. Người già phụ thuộc về sức nhưng chưa chắc đã phụ thuộc về ý, và bị gạt khỏi những quyết định về chính mình là điều làm họ buồn nhất.
Một vài nguyên tắc giúp giữ tiếng nói của người lớn tuổi trong giai đoạn này: việc liên quan cơ thể mình, như khám ở đâu, điều trị thế nào, ông bà được nghe giải thích và nói ý mình trước. Việc liên quan nơi ở, như chuyển sang ở với con hay sửa lại phòng, ông bà được bàn chứ không chỉ được báo. Việc hằng ngày, như ăn gì, mặc gì, đi đâu, ông bà tự chọn trong phạm vi an toàn.
Nếu bạn là con cháu, câu hỏi nên tự đặt là: việc này bố mẹ còn tự quyết được không, nếu được thì mình chỉ hỗ trợ. Nếu bạn là người lớn tuổi, nói rõ với con những điều mình muốn giữ quyền quyết định từ khi còn khoẻ, để lúc yếu đi không ai phải đoán.
Khi con cháu không hỏi ý nữa
Có những gia đình con cái gần như không hỏi ý cha mẹ nữa, dù cha mẹ vẫn minh mẫn. Lý do thường gặp: những lần hỏi trước bị áp đặt, bị phản đối kịch liệt, nên con chọn báo sau cho yên. Hoặc con nghĩ cha mẹ đã già, không muốn làm phiền. Cũng có khi đơn giản là con quá bận, quyết nhanh cho xong mà không nghĩ tới chuyện hỏi.
Nếu ở trong hoàn cảnh này, cách mở lại là chủ động nhưng nhẹ nhàng. Nói với con: "Bố mẹ không muốn quyết thay con, nhưng muốn được biết chuyện nhà, có gì cần thì bố mẹ góp ý." Rồi khi con kể, hãy nghe nhiều hơn nói. Vài lần như vậy, con sẽ thấy hỏi ý bố mẹ không còn là chuyện căng thẳng.
Nếu bạn là con cái đọc bài này: hỏi ý cha mẹ không mất gì, kể cả khi bạn đã biết mình sẽ làm gì. Câu "con định thế này, bố mẹ thấy sao" là món quà nhỏ mà cha mẹ già nhớ rất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Về già có nên tiếp tục quyết định mọi việc trong nhà không?
Không nên giữ hết. Trao dần từng mảng việc cho con giúp con có thời gian học và ông bà giữ được sự kính trọng. Những việc liên quan tài sản đứng tên và sức khoẻ của mình thì ông bà vẫn nên tự quyết.
Làm sao góp ý cho con đã lớn mà không bị coi là áp đặt?
Hỏi con định làm gì trước, kể kinh nghiệm thay vì ra lệnh, nói một lần kèm lý do rồi tôn trọng lựa chọn của con. Góp ý riêng, không nói trước mặt cháu hay dâu rể.
Ông bà nên làm gì khi không đồng ý cách con dạy cháu?
Nói riêng với con, không phản đối trước mặt cháu. Trước mặt cháu nên đứng cùng bố mẹ cháu để trẻ không bị rối. Nếu chuyện liên quan an toàn của cháu thì nói rõ ngay, nhưng vẫn với giọng bình tĩnh.
Người cao tuổi có thể tham gia việc gì ở khu phố?
Tổ hoà giải ở cơ sở, chi hội người cao tuổi, ban đại diện cha mẹ học sinh, ban quản lý chung cư hay các nhóm thăm hỏi người neo đơn. Hỏi tổ trưởng dân phố để biết nơi đang cần người.
Con cái không hỏi ý bố mẹ nữa thì phải làm sao?
Chủ động nói với con rằng bố mẹ không muốn quyết thay nhưng muốn được biết chuyện nhà. Khi con kể, nghe nhiều hơn nói, không phản đối gay gắt. Sau vài lần, việc hỏi ý sẽ tự nhiên trở lại.
Chuyển sang vai cố vấn có phải là mất quyền trong nhà không?
Không hẳn. Người cố vấn không quyết thay nhưng được hỏi trước khi quyết việc lớn, và lời nói thường có sức nặng hơn vì không bị coi là áp đặt. Đó là một kiểu ảnh hưởng bền hơn quyền quyết định.