Càng bất an, người ta càng muốn biết trước, vì biết trước cho cảm giác nắm được tình hình; ở tuổi già, khi thu nhập, sức khoẻ, vai trò trong gia đình lần lượt tuột khỏi tay, một lời đoán về tương lai trở thành cách nhanh nhất để lấy lại cảm giác ấy. Nhu cầu kiểm soát là nhu cầu cơ bản của con người, không riêng ai. Khi các cách kiểm soát thật bị thu hẹp, con người tìm đến những cách tượng trưng: hỏi người biết trước, chọn ngày, kiêng khem, giữ tiền chặt hơn, dặn dò con cháu nhiều hơn.
Nhìn theo hướng này, việc bố mẹ hay hỏi thầy, hay xem ngày, hay lo xa không phải tính khí khó chịu mà là tín hiệu: họ đang cảm thấy mất quyền với đời mình. Câu trả lời bền hơn lời đoán là trả lại cho người lớn tuổi những vùng họ vẫn tự quyết được. Phần dưới đây giải thích cơ chế, phân biệt phần không kiểm soát được với phần vẫn kiểm soát được, và gợi ý cách con cháu tránh vô tình lấy hết quyền quyết định của bố mẹ.
Những thứ tuột dần khỏi tay sau tuổi sáu mươi
Thời đi làm, một người có nhiều đòn bẩy để tự lo cho mình: lương hằng tháng, tiếng nói ở cơ quan, sức khoẻ để làm thêm khi cần, quyền quyết định chuyện trong nhà vì là người kiếm tiền chính. Sau nghỉ hưu, từng đòn bẩy ấy yếu đi. Thu nhập cố định và thường thấp hơn trước. Cơ thể không còn đáp ứng như mong muốn, có những ngày chân đau không đi chợ được. Con cái bắt đầu quyết thay những việc lớn, từ sửa nhà đến chọn chỗ khám bệnh.
Mỗi thay đổi riêng lẻ đều hợp lý, nhưng gộp lại, chúng tạo ra một cảm giác chung là đời mình đang do người khác và do hoàn cảnh định đoạt. Cảm giác ấy là mảnh đất của lo âu. Người lo âu thường không lo một chuyện cụ thể mà lo mọi thứ: lo con đi đường, lo mưa bão, lo giá cả, lo bệnh. Khi lo quá nhiều thứ mà không làm gì được với thứ nào, một lời nói chắc nịch về tương lai, kể cả lời của người xem số, trở thành điểm tựa rất hấp dẫn. Nó không thay đổi tương lai, nhưng thay đổi cảm giác đang đứng trước tương lai.
Cảm giác kiểm soát và ảo giác kiểm soát
Tâm lý học phân biệt hai thứ: kiểm soát thật, tức hành động của mình thực sự ảnh hưởng đến kết quả, và cảm giác kiểm soát, tức mình tin là như vậy. Nhà tâm lý học Ellen Langer từ những năm 1970 đã mô tả "ảo giác kiểm soát": người ta hay tin mình tác động được tới những kết quả thật ra là ngẫu nhiên, nhất là khi có nghi thức, có lựa chọn, có sự tham gia. Tự tay chọn vé số khiến người ta thấy cơ hội trúng cao hơn, dù xác suất không đổi.
Nhiều tập quán quanh chuyện vận số đem lại đúng loại cảm giác này. Xem ngày trước khi đi xa, kiêng một số việc trong tháng được cho là xấu, làm lễ cho năm hạn: tất cả đều cho người ta một việc để làm trước điều bất định. Bản thân điều đó không xấu, vì con người cần có việc để làm khi lo. Rủi ro chỉ xuất hiện khi cảm giác kiểm soát thay thế kiểm soát thật: kiêng đi xa mà không kiểm tra xe, làm lễ cầu sức khoẻ mà không đi khám, chọn ngày mua đất mà không kiểm giấy tờ. Lúc đó, việc làm cho yên lòng chiếm chỗ của việc làm có tác dụng.
Dấu hiệu khó chịu đựng điều chưa chắc chắn
Hỏi đi hỏi lại cùng một chuyện. Bố mẹ gọi điện nhiều lần trong ngày để hỏi con đã tới nơi chưa, kết quả khám ra sao, dù đã được trả lời. Mỗi câu trả lời chỉ làm dịu được một lúc.
Tìm thêm nhiều nguồn đoán. Đi xem chỗ này chưa yên lại sang chỗ khác, nghe thêm hàng xóm, xem thêm video trên điện thoại. Càng nhiều nguồn, càng nhiều lời trái nhau, càng lo hơn.
Né tránh việc có thể mang tin xấu. Ngại đi khám vì sợ nghe bệnh, ngại xem sổ tiết kiệm vì sợ thấy thiếu. Né tránh làm mất đi chính cơ hội kiểm soát thật.
Chuẩn bị quá mức cho những chuyện ít khả năng. Dặn dò đủ thứ trước một chuyến đi ngắn, cất tiền nhiều chỗ, kiêng khem rất nhiều, trong khi những rủi ro lớn hơn như té ngã trong nhà tắm lại chưa được để ý.
Khó chịu khi người khác quyết mà không hỏi. Phản ứng gay gắt với những việc nhỏ như con tự đổi chỗ để đồ. Thường đó không phải chuyện cái tủ mà là chuyện cảm thấy mình không còn được hỏi ý.
Phần không kiểm soát được và phần vẫn kiểm soát được
Cách hữu ích nhất với lo âu là chia mỗi nỗi lo thành hai phần, rồi dồn sức vào phần thứ hai. Bảng dưới là ví dụ với những nỗi lo hay gặp ở tuổi già.
| Nỗi lo | Phần ngoài tầm tay | Phần vẫn tự làm được |
|---|---|---|
| Bệnh tật | Có mắc bệnh hay không, bệnh tiến triển ra sao | Đi khám khi có dấu hiệu, uống thuốc đúng hẹn, đi bộ hằng ngày, giữ giấy tờ khám ở một chỗ |
| Tiền không đủ tiêu | Giá cả tăng, chính sách thay đổi | Ghi chép thu chi, giữ một khoản dự phòng, không đứng tên vay hộ ai |
| Con cháu ở xa | Công việc của con, nơi con sống | Hẹn giờ gọi cố định mỗi tuần, có người hàng xóm tin cậy để nhờ lúc cần |
| Té ngã, tai nạn | Mọi rủi ro bất ngờ | Lắp tay vịn nhà tắm, bật đèn khi dậy đêm, mang dép chống trơn |
| Về sau ai chăm | Hoàn cảnh các con sau này | Nói rõ mong muốn của mình với các con từ khi còn khoẻ |
Cột thứ ba thường dài hơn người ta nghĩ. Khi một người lớn tuổi thấy mình vẫn làm được nhiều việc cho chính mình, nhu cầu tìm lời đoán để yên lòng tự nhiên nhỏ đi, vì đã có thứ thật để bám vào.
Lấy lại cảm giác kiểm soát thật trong đời sống hằng ngày
Với chính người lớn tuổi đang thấy bất an, vài việc dưới đây giúp dựng lại cảm giác "mình vẫn lo được cho mình". Chúng nhỏ, nhưng làm đều thì tác dụng cộng dồn.
- Giữ một lịch ngày ổn định: giờ dậy, giờ đi bộ, giờ ăn, giờ ngủ. Nhịp đều là nền của cảm giác an toàn.
- Tự giữ một cuốn sổ ghi các khoản thu chi chính trong tháng, kể cả khi con cái đang lo phần lớn.
- Gom giấy tờ khám bệnh, đơn thuốc, sổ bảo hiểm y tế vào một túi, biết rõ để ở đâu.
- Nhận phụ trách hẳn một việc trong nhà: nấu bữa tối thứ Bảy, chăm vườn, đưa cháu đi học một buổi.
- Tự quyết những việc nhỏ hằng ngày và đừng để ai làm thay khi mình còn làm được.
- Khi lo một chuyện, viết ra một việc làm được trong tuần này cho chuyện đó, rồi làm.
Bước cuối là cách đổi lo âu thành hành động. Nỗi lo mà có việc kèm theo thì nhẹ hơn nhiều so với nỗi lo chỉ nằm trong đầu, và hành động thật thì luôn có tác dụng hơn hành động tượng trưng.
Con cháu đừng vô tình lấy hết quyền quyết định của bố mẹ
Làm hộ mọi thứ. Thương bố mẹ nên con cái làm hết, từ trả tiền điện đến đi chợ. Kết quả là bố mẹ mất dần các việc nhỏ từng cho họ cảm giác tự lo được. Chỉ nên đỡ phần thật sự khó, giữ lại phần bố mẹ còn làm được.
Quyết thay rồi mới báo. Sửa nhà, đổi chỗ khám, chuyển tiền tiết kiệm sang tài khoản khác mà không hỏi trước. Dù quyết định đúng, cách làm vẫn khiến bố mẹ thấy mình bị gạt ra ngoài.
Giấu tin để bố mẹ khỏi lo. Giấu chuyện con mất việc, chuyện bệnh của người thân. Người lớn tuổi thường đoán được có chuyện, và không biết rõ còn làm họ lo hơn biết thật.
Gạt nỗi lo đi bằng một câu. Câu "bố cứ lo xa" cắt ngang cuộc nói chuyện. Thay vào đó, hỏi "bố lo nhất chuyện gì" rồi cùng tìm một việc làm được, như cách ở bảng trên.
Chỉ báo kết quả, không cho lựa chọn. Khi việc phải làm, như đi khám hay sửa nhà, vẫn có thể để bố mẹ chọn phần chi tiết: khám sáng hay chiều, đi xe nào, sơn màu gì. Có lựa chọn, dù nhỏ, người lớn tuổi thấy mình vẫn đang làm chủ việc của mình, và hợp tác dễ hơn hẳn.
Khi lo âu cần đến bác sĩ
Lo âu ở người cao tuổi đôi khi vượt quá mức của một tâm trạng thoáng qua. Những dấu hiệu nên đưa đi khám: lo lắng gần như cả ngày, nhiều ngày trong tuần, kéo dài nhiều tuần; mất ngủ, thức giấc sớm rồi không ngủ lại được; tim đập nhanh, khó thở, run tay mà khám tim chưa thấy nguyên nhân; bỏ ăn, sụt cân; né không ra khỏi nhà; hoặc nói những câu như "sống làm gì cho khổ con". Một số bệnh thể chất và một số thuốc cũng có thể gây cảm giác bồn chồn, nên việc đầu tiên là để bác sĩ thăm khám tổng thể.
Khi đưa bố mẹ đi khám, nên kể với bác sĩ những gì gia đình quan sát được: bắt đầu từ khi nào, có biến cố gì trước đó như nghỉ hưu, mất người thân, chuyển nhà, và bố mẹ đang uống những thuốc gì. Vài câu nên hỏi bác sĩ: tình trạng này có cần khám thêm chuyên khoa không, gia đình nên để ý dấu hiệu nào, có điều gì trong sinh hoạt nên thay đổi. Đừng tự mua thuốc an thần hay thuốc ngủ theo lời người quen. Và trong lúc chờ khám, việc giúp ích nhất vẫn là có người ở cạnh, nghe bố mẹ nói, cùng làm vài việc ở cột thứ ba trong bảng trên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bố mẹ già hay lo xa?
Vì sau nghỉ hưu nhiều thứ từng nắm trong tay như thu nhập, sức khoẻ, vai trò trong nhà lần lượt yếu đi, tạo cảm giác đời mình do người khác định đoạt. Lo xa là phản ứng tự nhiên với cảm giác mất kiểm soát ấy.
Ảo giác kiểm soát là gì?
Đó là xu hướng tin mình tác động được tới những kết quả thật ra là ngẫu nhiên, nhất là khi có nghi thức hay được tự chọn. Nó cho cảm giác an tâm nhưng có hại khi thay thế những việc có tác dụng thật.
Làm sao giúp bố mẹ bớt lo mà không cãi nhau?
Hỏi bố mẹ lo nhất chuyện gì, rồi cùng tìm một việc cụ thể làm được cho chuyện đó. Đồng thời trả lại cho bố mẹ các việc nhỏ họ còn tự làm được, và hỏi ý trước khi quyết việc lớn trong nhà.
Con cái làm hết việc cho bố mẹ có tốt không?
Không hẳn. Làm hộ mọi thứ khiến bố mẹ mất các việc nhỏ giúp họ thấy mình còn tự lo được. Chỉ nên đỡ phần thật sự khó hoặc nguy hiểm, giữ lại phần bố mẹ còn làm được.
Khi nào lo âu ở người già cần đi khám?
Khi lo gần như cả ngày kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, hồi hộp, khó thở chưa rõ nguyên nhân, bỏ ăn, né ra ngoài, hoặc nói những câu chán sống. Nên đưa đi khám tổng quát trước để bác sĩ hướng dẫn tiếp.