Về già nhìn lại, nhiều người thấy đời mình như đã được định sẵn, vì trí nhớ luôn kể lại quá khứ thành một câu chuyện liền mạch, và khi đã biết kết cục thì mọi chuyện trước đó đều có vẻ dẫn tới kết cục ấy; tâm lý học gọi đây là thiên kiến nhận thức muộn. Cảm giác "số đã an bài" vì vậy thường mạnh lên theo tuổi, không nhất thiết vì niềm tin thay đổi mà vì câu chuyện đời đã dài và đã khép được nhiều chương.
Cách nhìn này có mặt tốt: giúp người ta chấp nhận những gì đã qua, bớt dằn vặt. Nó cũng có mặt trái: khiến người ta thấy mình bất lực với phần đời còn lại và truyền sang con cháu một cách nhìn thụ động. Bài này đi qua cơ chế của trí nhớ, hai cách kể cùng một đời người, và cách nói chuyện đời mình với con cháu sao cho giữ được cả sự bình thản lẫn phần chủ động.
Vì sao càng về già càng thấy đời mình như đã được định
Nhìn lại đời mình là việc tự nhiên của tuổi già. Nhà tâm lý học Erik Erikson mô tả giai đoạn cuối đời như lúc con người cân nhắc giữa cảm giác đời mình trọn vẹn và cảm giác tiếc nuối, và việc kể lại, sắp xếp lại ký ức là một phần của quá trình ấy. Người già hay kể chuyện cũ không phải vì "lẩm cẩm", mà vì đang làm một việc có ý nghĩa: tìm hình dạng cho cả một đời.
Khi tìm hình dạng, trí nhớ ưa những câu chuyện có đầu có cuối, có nguyên nhân và kết quả. Một chuỗi sự việc lộn xộn như thi trượt, đi bộ đội, gặp vợ ở đơn vị, chuyển ngành, về quê lập nghiệp, khi kể lại sẽ thành một mạch: "số mình phải trải qua chừng ấy chuyện mới gặp được bà ấy". Câu chuyện mạch lạc dễ nhớ, dễ kể, và khi mọi thứ đều khớp vào nhau, cảm giác có một bàn tay sắp đặt xuất hiện. Đó là sản phẩm của cách kể, không phải bằng chứng rằng mọi chuyện đã được viết sẵn từ đầu. Câu chuyện càng được kể nhiều lần, mạch càng trơn, chi tiết lạc nhịp càng bị lược bớt, nên ở tuổi tám mươi, cảm giác "đời mình đã được sắp đặt" thường rõ hơn hẳn ở tuổi sáu mươi, dù chính các sự việc thì không đổi.
Thiên kiến nhận thức muộn là gì
Thiên kiến nhận thức muộn là xu hướng thấy một sự việc "đáng lẽ đã đoán trước được" sau khi đã biết nó xảy ra. Trước một trận bóng, không ai chắc đội nào thắng; sau trận, ai cũng có lý do giải thích vì sao kết quả là như vậy. Với đời người, hiệu ứng này mạnh hơn nhiều, vì khoảng cách giữa sự việc và lúc kể lại có khi là năm mươi năm, đủ để quên gần hết những ngã rẽ đã từng có thể xảy ra.
Ví dụ, một bà cụ kể rằng ngay từ nhỏ đã có người nói bà "sau này lấy chồng xa", và quả thật bà lấy chồng ở tỉnh khác. Điều bà không nhớ là thời ấy có bao nhiêu lời nói khác về bà, đúng có sai có, và lấy chồng xa ở thế hệ của bà phổ biến đến mức nào. Lời nói khớp thì được giữ lại như một lời tiên đoán, những lời không khớp thì rơi vào quên lãng. Thêm vào đó, biết kết cục rồi thì ta vô thức sửa lại ký ức về cảm giác lúc trước: "hồi đó mình đã linh cảm" thường là cảm giác được thêm vào sau.
Ba cách trí nhớ viết lại chuyện cũ
Xoá các ngã rẽ không đi. Lúc hai mươi tuổi, có thể đã có ba con đường: học tiếp, đi làm xa, ở nhà lấy vợ. Năm mươi năm sau, chỉ con đường đã đi còn rõ, hai con đường kia mờ dần. Khi không còn thấy những khả năng khác, con đường đã đi trông như con đường duy nhất.
Gom sự việc rời rạc thành mạch. Những chuyện xảy ra vì hoàn cảnh chung của cả thế hệ, như chiến tranh, thời bao cấp, đổi mới, được kể như chuyện riêng của số mình. Thật ra rất nhiều người cùng lứa đi qua những khúc quanh y hệt.
Gán điềm báo sau sự việc. Giấc mơ, câu nói của người lạ, con chim đậu trước nhà được nhớ lại và gắn nghĩa sau khi chuyện đã xảy ra. Lúc nó diễn ra, không ai biết nó báo hiệu gì, và có hàng trăm điềm tương tự chẳng báo hiệu gì cả.
Đổi cảm xúc lúc ấy cho khớp kết cục. Một quyết định từng làm mình lo sốt vó, nếu kết quả tốt, sẽ được nhớ thành "hồi đó mình đã thấy yên tâm". Nếu kết quả xấu, nó được nhớ thành "biết ngay mà". Cảm xúc ban đầu bị viết lại cho hợp với chuyện xảy ra sau.
Hai cách kể cùng một đời người
Cùng một chuỗi sự việc có thể được kể theo kiểu "số đã định" hoặc kiểu "hoàn cảnh và lựa chọn". Không cách nào sai hoàn toàn, nhưng mỗi cách để lại một cảm giác khác cho người kể và người nghe.
| Sự việc | Kể theo kiểu số đã định | Kể theo kiểu hoàn cảnh và lựa chọn |
|---|---|---|
| Nghỉ học sớm | Số không được ăn học | Nhà đông em, mình chọn đi làm để em được học |
| Làm ăn thua lỗ tuổi bốn mươi | Trung vận lận đận | Thị trường khó, mình mở rộng quá nhanh, đã rút kinh nghiệm |
| Con cái thành đạt | Hậu vận được con cháu đỡ | Hai vợ chồng dồn sức cho con học, con cũng cố gắng |
| Sống khoẻ tới tuổi tám mươi | Số trời cho thọ | Giữ thói quen đi bộ, ăn uống điều độ, được chữa kịp lúc |
| Mất người thân sớm | Số phải chịu mất mát | Chuyện không ai kiểm soát được, mình đã sống tiếp như thế nào |
Cách kể thứ hai giữ lại vai trò của con người trong đời mình. Nó không làm nhẹ đi những điều ngoài tầm tay, như dòng cuối cho thấy, nhưng nhắc rằng ở mỗi khúc quanh, người kể đã có những lựa chọn và nỗ lực đáng được ghi nhận.
Mặt tốt và mặt trái của việc thấy đời mình là số
Mặt tốt rất thật. Với những mất mát không thể sửa, như người thân mất sớm hay cơ hội đã trôi qua, câu "số mình như vậy" giúp người ta thôi dằn vặt, thôi tự hỏi "giá như". Nó cho phép đặt gánh nặng xuống. Nhiều người già nhờ vậy mà bình thản hơn, bớt trách mình, bớt trách người. Con cháu không nên vội bóc tách hay cãi lại cách nhìn này khi nó đang giúp bố mẹ an lòng.
Mặt trái xuất hiện khi cách nhìn ấy lan sang phần đời còn lại. Người tin mọi chuyện đã định có thể thôi cố gắng ở những việc vẫn còn thay đổi được: không tập luyện vì "sống thọ là do số", không chữa bệnh đến nơi đến chốn vì "đến lúc thì đi", không hàn gắn quan hệ với một người con vì "số không hợp". Mặt trái thứ hai là truyền cách nhìn ấy sang con cháu. Một đứa cháu nghe ông bà kể đời toàn bằng chữ số, lớn lên dễ tin rằng nỗ lực chẳng mấy tác dụng. Cân bằng là giữ chữ "số" cho những gì đã qua và không thể đổi, còn với phần sắp tới thì dùng chữ "chọn".
Kể lại đời mình cho con cháu, giữ được cả bình thản lẫn chủ động
Nếu muốn kể chuyện đời cho con cháu nghe hay ghi lại, có thể thử cách kể theo từng ngã rẽ. Cách này giúp người kể nhìn rõ hơn chính mình và để lại cho con cháu một câu chuyện có ích.
- Chọn ba đến năm ngã rẽ lớn nhất đời mình: nghề nghiệp, hôn nhân, nơi ở, một lần thất bại, một lần vượt khó.
- Với mỗi ngã rẽ, nhớ lại lúc ấy có những con đường nào khác, kể cả con đường không chọn.
- Ghi rõ phần nào do hoàn cảnh: thời cuộc, gia đình, sức khoẻ, tiền bạc.
- Ghi rõ phần nào do mình chọn, và vì sao chọn như vậy.
- Kể tên những người đã giúp mình ở khúc quanh ấy.
- Cuối mỗi chuyện, rút ra một điều muốn con cháu biết.
Kể theo cách này, chữ "số" vẫn có chỗ cho những gì thật sự ngoài tầm tay, nhưng câu chuyện không còn là chuỗi sự việc định sẵn. Con cháu nghe được ông bà đã nghĩ gì, đã cân nhắc gì, đó mới là phần quý nhất của một đời người để lại. Không cần viết thành sách; vài trang giấy, vài đoạn ghi âm trên điện thoại do cháu giữ hộ là đủ. Mỗi lần kể một ngã rẽ, mỗi tuần một chuyện, việc nhìn lại đời mình sẽ nhẹ nhàng hơn là ngồi ôn lại cả đời trong một buổi.
Con cháu nghe bố mẹ kể đời bằng chữ số
Anh Tuấn 42 tuổi ở Cần Thơ kể rằng mỗi lần về quê, bố anh lại nhắc "số bố không có lộc làm quan" khi nói tới chuyện ngày xưa bị điều chuyển công tác. Anh từng cãi lại, bảo bố tự ti, và bữa cơm hôm đó im lặng. Đây là tình huống giả định, nhưng rất nhiều gia đình có. Chữ "số" ở đây thường là cách bố gói một nỗi tiếc vào một câu ngắn, để khỏi phải kể hết những chuyện khó nói.
Cách nghe tốt hơn là hỏi tiếp vào sự việc, không vào chữ số: "Hồi đó bố bị điều đi đâu? Bố có muốn đi không? Lúc ấy nhà mình ra sao?". Những câu hỏi như vậy mời bố kể lại chuyện thật, với những lựa chọn và hoàn cảnh cụ thể, và nhiều khi chính người kể tự nhận ra mình đã xoay xở giỏi thế nào. Con cháu nên thêm một câu ghi nhận đơn giản: "Con thấy bố chịu thiệt mà vẫn lo cho cả nhà được như vậy". Câu ghi nhận ấy thường làm dịu nỗi tiếc hiệu quả hơn mọi lời giải thích rằng đời không có số.
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến nhận thức muộn là gì?
Đó là xu hướng thấy một sự việc lẽ ra đã đoán trước được sau khi đã biết nó xảy ra. Khi nhìn lại đời mình, thiên kiến này khiến mọi chuyện có vẻ dẫn thẳng tới kết cục, như thể đã được định sẵn từ đầu.
Vì sao người già hay kể đi kể lại chuyện cũ?
Nhìn lại và sắp xếp ký ức là việc tự nhiên của tuổi già, giúp tìm hình dạng và ý nghĩa cho cả một đời. Đó không phải dấu hiệu lẩm cẩm. Con cháu chịu ngồi nghe là đang giúp ông bà làm việc ấy.
Thấy đời mình là do số có gì sai không?
Không sai khi nó giúp chấp nhận những mất mát không thể sửa. Chỉ nên cẩn thận khi cách nhìn ấy khiến người ta thôi cố gắng ở những việc vẫn còn thay đổi được, như giữ sức khoẻ hay hàn gắn quan hệ.
Có nên cãi lại khi bố mẹ nói đời mình là do số?
Không nên cãi khi bố mẹ đang dùng cách nhìn ấy để an lòng về chuyện đã qua. Chỉ nên nhẹ nhàng nói chuyện khi chữ số được dùng để bỏ khám bệnh, bỏ tập luyện hay không chịu sửa một chuyện vẫn còn kịp.
Làm sao kể chuyện đời cho con cháu có ích?
Kể theo từng ngã rẽ: lúc ấy có những con đường nào, phần nào do hoàn cảnh, phần nào do mình chọn, ai đã giúp mình, và điều muốn con cháu rút ra. Cách kể này giữ được cả bình thản lẫn bài học.