HauVan.comHậu Vận
Tuổi già và hậu vận trong ca dao, văn học

Người già trong truyện cổ tích Việt Nam: bà cụ hàng nước, ông Bụt và những bài học

Hình ảnh người già trong truyện cổ tích Việt Nam: bà cụ hàng nước trong Tấm Cám, ông Bụt, bà của Tích Chu, người cha bó đũa, và cách ông bà kể lại cho cháu hôm nay.

Grandmother telling a story to two small grandchildren on a woven mat under a mosquito net at night, oil lamp glow, view from the doorway, faces in shadow, warm amber light

Trong truyện cổ tích Việt Nam, người già thường xuất hiện ở ba vai: người nghèo tốt bụng được đền đáp như bà cụ hàng nước trong Tấm Cám, người hiền triết cứu giúp như ông Bụt, và cha mẹ già cần được thương như bà của Tích Chu. Ít khi người già là nhân vật xấu; nếu có, đó thường là kẻ tham như phú ông chứ không vì cái già.

Đọc lại các truyện ấy khi đã ngoài bốn mươi, người ta thấy truyện cổ tích nói về tuổi già nhiều hơn mình tưởng: về sự cô đơn của người già nghèo, về cái khôn của người từng trải, về lúc truyền lại cho đời sau, và về nỗi ân hận khi thương người già quá muộn. Bài này đi qua từng hình ảnh, kèm gợi ý để ông bà kể lại cho cháu theo cách có ích hôm nay.

Ba vai quen thuộc của người già trong truyện cổ

Nếu xếp các nhân vật người già trong truyện cổ tích quen thuộc theo vai trò, có thể thấy ba nhóm lặp đi lặp lại. Bảng dưới tóm tắt, chỉ dùng những truyện phổ biến trong sách đọc và sách giáo khoa.

VaiNhân vật tiêu biểuĐiều truyện muốn nói
Người già nghèo, tốt bụngBà cụ hàng nước trong Tấm CámLòng tốt của người già nghèo được đền đáp; người già là chỗ trú của người hiền
Người già khôn ngoan, cứu giúpÔng Bụt trong Cây tre trăm đốt, Tấm CámNgười từng trải xuất hiện đúng lúc, chỉ lối cho người ngay thật
Cha mẹ, ông bà cần được thươngBà của Tích Chu, bà mẹ Sọ DừaThương người già phải kịp lúc; tình thương của cha mẹ không điều kiện
Người già truyền lạiVua Hùng trong chuyện bánh chưng bánh giầy, người cha trong chuyện bó đũaNgười già chọn người nối nghiệp, dạy con cháu đoàn kết trước khi lui

Điểm chung đáng để ý: người già trong truyện cổ hiếm khi bị chế giễu vì già. Cái bị chê là tham, ác, lười, ở bất cứ tuổi nào. Đây là một nét đẹp của văn học dân gian mà người kể chuyện hôm nay nên giữ. Một số bản phóng tác, phim hoạt hình gần đây hay biến bà lão thành mụ phù thuỷ đáng sợ theo kiểu truyện nước ngoài. Khi chọn sách cho cháu, nên để ý chi tiết ấy, vì hình ảnh người già trong truyện đầu đời ảnh hưởng tới cách trẻ nhìn ông bà mình.

Bà cụ hàng nước trong Tấm Cám: người già nghèo là chỗ trú

Ở đoạn cuối truyện, Tấm hoá thành quả thị trên cây. Một bà cụ bán hàng nước đi qua, ngửa bị mà nói "Thị ơi thị rụng bị bà, bà để bà ngửi chứ bà không ăn". Quả thị rơi vào bị, bà mang về để trong nhà. Từ đó mỗi lần bà đi chợ về, nhà cửa đã quét sạch, cơm nước đã sẵn. Bà rình xem, thấy Tấm bước ra từ quả thị, bèn xé vỏ thị, giữ Tấm ở lại làm con.

Chi tiết này rất đáng đọc từ góc nhìn tuổi già. Bà cụ sống một mình, nghèo, bán hàng nước bên đường, không có con cháu. Lòng tốt của bà thể hiện ở câu nói: bà chỉ xin quả thị để ngửi, không ăn. Và chính người già cô đơn ấy là nơi Tấm trú ẩn, được che chở cho tới ngày gặp lại vua.

Truyện ngầm nói hai điều. Một là người già nghèo không phải người thừa trong xã hội, họ có thể là chỗ dựa cho người khác. Hai là người già sống một mình rất cần một người bên cạnh; niềm vui của bà cụ khi về nhà thấy cơm nước sẵn là niềm vui của người lần đầu sau nhiều năm có ai lo cho mình.

Khi kể cho cháu, ông bà có thể dừng ở chỗ này và hỏi: "Con thấy bà cụ vui vì điều gì?" Câu trả lời của trẻ thường bất ngờ, và mở ra một câu chuyện về chính những người già sống một mình trong xóm.

Ông Bụt: người già khôn ngoan xuất hiện đúng lúc

Trong nhiều truyện cổ tích Việt Nam, Bụt hiện lên là một ông lão râu tóc bạc phơ, xuất hiện khi người hiền gặp nạn và khóc. Trong Cây tre trăm đốt, anh Khoai bị phú ông lừa đi tìm cây tre trăm đốt, ngồi khóc giữa rừng thì Bụt hiện lên, dạy câu "khắc nhập, khắc xuất" để nối trăm đốt tre thành một cây. Trong Tấm Cám, Bụt hiện lên mỗi lần Tấm bị mẹ con Cám hãm hại.

Bụt có phép màu, nhưng điều đáng chú ý là cách Bụt giúp. Bụt hiếm khi làm thay. Bụt hỏi "vì sao con khóc", rồi chỉ cho người ta một cách, còn việc làm vẫn do người ta tự làm. Anh Khoai phải tự đi chặt đủ một trăm đốt tre, tự đọc câu thần chú, tự đối mặt với phú ông.

Đọc như hình ảnh của người già trong đời thực, ông Bụt là người từng trải biết lắng nghe, biết chỉ đường mà không giành phần người trẻ. Đó là kiểu ông bà, bố mẹ mà con cháu muốn tìm tới khi gặp chuyện: người hỏi trước, khuyên sau, và để con tự bước.

Một gợi ý cho người ở tuổi trung niên: khi con hỏi ý kiến, thử bắt chước ông Bụt. Hỏi con đang vướng ở đâu, gợi một hướng, rồi lùi lại. Kiểu giúp này khó hơn làm thay, nhưng con trưởng thành hơn và vẫn tìm về hỏi bạn lần sau.

Bà của Tích Chu và bà mẹ Sọ Dừa: thương người già cho kịp

Truyện Tích Chu kể về cậu bé mồ côi được bà nuôi. Bà nhường cơm, ủ ấm cho cháu, nhưng lớn lên Tích Chu mải chơi, bỏ mặc bà. Một hôm bà ốm, khát nước, gọi mãi không thấy cháu, bà hoá thành chim bay đi. Tích Chu hối hận, chạy theo, và phải vượt đường xa lấy nước suối tiên về cho bà uống thì bà mới trở lại thành người.

Truyện ngắn nhưng chạm đúng nỗi sợ của nhiều người con: tới khi nhận ra người già cần mình thì đã muộn. Khác với nhiều chuyện đời thật, truyện cổ tích cho Tích Chu cơ hội sửa sai. Người kể chuyện hôm nay nên nói thẳng với trẻ: ngoài đời, không phải lúc nào cũng có nước suối tiên.

Truyện Sọ Dừa thì nói về phía ngược lại, tình thương của người mẹ già. Bà mẹ nghèo đi làm thuê, uống nước trong cái sọ dừa rồi có mang, sinh ra đứa con tròn như quả dừa, không chân không tay. Ai cũng bảo bỏ đi, bà vẫn thương và nuôi. Truyện kết thúc khi Sọ Dừa hoá người tài giỏi, nhưng lõi của truyện là tình thương không điều kiện của người mẹ.

Đặt hai truyện cạnh nhau, ta thấy một vòng: người già thương con cháu không tính toán, và con cháu được nhắc phải thương lại khi còn kịp. Đó cũng là tinh thần của nhiều câu ca dao về chữ hiếu, chỉ được kể bằng hình ảnh dễ nhớ hơn.

Người già truyền lại: vua Hùng và người cha trong chuyện bó đũa

Vua Hùng chọn người nối ngôi. Trong sự tích bánh chưng bánh giầy, vua Hùng tuổi đã cao, muốn truyền ngôi, bèn bảo các lang ai dâng lễ vật vừa ý sẽ được nối ngôi. Lang Liêu nghèo nhất lại làm ra bánh chưng, bánh giầy từ gạo nếp, thứ quý nhất của nhà nông. Truyện cho thấy người già khôn ngoan chọn người nối nghiệp theo tấm lòng và sự hiểu việc, không theo của cải hay thứ bậc.

Người cha và bó đũa. Câu chuyện quen thuộc trong sách đọc tiểu học: người cha già thấy các con hay cãi nhau, bèn gọi lại, đưa bó đũa bảo bẻ. Không ai bẻ được cả bó, nhưng cởi ra thì bẻ từng chiếc dễ dàng. Người cha dạy rằng anh em đoàn kết thì mạnh, chia rẽ thì yếu.

Điều đáng học cho hôm nay. Cả hai người già đều làm việc truyền lại khi còn tỉnh táo, khi còn đủ uy tín để con cháu nghe. Họ không chờ tới lúc yếu hẳn. Với người trung niên và người sắp về già hôm nay, đây là gợi ý rõ ràng: những điều muốn dặn con cháu, những việc muốn sắp xếp trong nhà, nên nói khi mình còn đủ sức để bàn và giải thích.

Cách truyền khéo. Vua Hùng không chỉ định thẳng, người cha không giảng đạo lý suông. Cả hai đều dùng một việc cụ thể để con tự hiểu. Bố mẹ hôm nay muốn dặn con chuyện hoà thuận giữa anh em cũng có thể chọn cách như vậy: một bữa cơm, một việc chung, thay vì một bài nói dài.

Ông bà kể truyện cổ tích cho cháu theo cách có ích

Ông bà là người kể truyện cổ tích hay nhất trong nhà, vì họ kể bằng giọng của mình và thêm vào chuyện đời mình. Vài cách để buổi kể chuyện vừa vui vừa gắn kết:

  1. Chọn truyện ngắn, kể trong mười lăm phút, không kể nhiều truyện liền một tối.
  2. Dừng lại ở một chi tiết và hỏi cháu cảm nghĩ, như vì sao bà cụ hàng nước vui, vì sao Tích Chu khóc.
  3. Kể thêm một chuyện thật của ông bà có liên quan: một lần được người lạ giúp, một lần hối hận vì đến muộn.
  4. Để cháu kể lại cho ông bà vào hôm sau. Trẻ nhớ truyện lâu hơn khi được làm người kể.
  5. Với cháu ở xa, kể qua gọi video vào một giờ cố định mỗi tuần; trẻ sẽ chờ buổi ấy như chờ một chương trình riêng.
  6. Bỏ qua những đoạn quá đáng sợ với trẻ nhỏ, như đoạn kết của mẹ con Cám; có thể kể nhẹ đi tuỳ tuổi của cháu.

Một buổi kể chuyện như vậy không chỉ dạy trẻ về lòng tốt. Nó cho ông bà một vai trò rõ ràng trong nhà, và cho cháu một ký ức về giọng kể của ông bà mà sau này lớn lên chúng sẽ còn nhớ mãi. Nếu ông bà ngại kể vì sợ quên tình tiết, cứ kể theo trí nhớ của mình; truyện cổ tích vốn sống bằng nhiều dị bản, mỗi người kể một khác, và chính dị bản của ông bà là thứ cháu không tìm được trong sách.

Câu hỏi thường gặp

Người già trong truyện cổ tích Việt Nam thường đóng vai gì?

Thường có ba vai: người già nghèo tốt bụng được đền đáp như bà cụ hàng nước trong Tấm Cám, người già khôn ngoan cứu giúp như ông Bụt, và cha mẹ, ông bà cần được thương như bà của Tích Chu hay bà mẹ Sọ Dừa.

Câu thị ơi thị rụng bị bà nằm trong truyện nào?

Câu này nằm trong truyện Tấm Cám, ở đoạn Tấm hoá thành quả thị. Bà cụ bán hàng nước nói thị ơi thị rụng bị bà, bà để bà ngửi chứ bà không ăn. Quả thị rơi vào bị và bà mang về nhà.

Truyện Tích Chu dạy điều gì?

Truyện dạy trẻ phải thương ông bà, cha mẹ khi còn kịp. Tích Chu mải chơi bỏ mặc bà, tới khi bà hoá chim bay đi mới hối hận và phải vượt đường xa lấy nước suối tiên để bà trở lại thành người.

Vì sao ông Bụt trong truyện cổ tích luôn là ông già?

Trong hình dung dân gian, người già râu tóc bạc tượng trưng cho sự hiền từ và khôn ngoan từng trải. Bụt thường hỏi han rồi chỉ cách, để người hiền tự làm. Đó cũng là hình mẫu người già biết giúp mà không làm thay.

Câu chuyện bó đũa có ý nghĩa gì?

Người cha già dùng bó đũa để dạy các con: cả bó không bẻ được, từng chiếc thì bẻ dễ. Ý là anh em đoàn kết thì mạnh, chia rẽ thì yếu. Truyện cũng cho thấy người già nên dặn dò con cháu khi còn tỉnh táo.

Ông bà nên kể truyện cổ tích cho cháu thế nào?

Nên chọn truyện ngắn, dừng lại hỏi cháu cảm nghĩ, kể thêm chuyện thật của mình, để cháu kể lại vào hôm sau và giảm nhẹ những đoạn quá đáng sợ với trẻ nhỏ. Cháu ở xa có thể nghe qua gọi video vào giờ cố định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138