Thuê người giúp việc chăm người già thành công phụ thuộc nhiều vào phần chuẩn bị của gia đình hơn là vào may mắn: xác định đúng cần chăm theo giờ hay ở lại, viết rõ việc phải làm mỗi ngày, thoả thuận rõ nghỉ ngơi và quyền lợi, rồi dành tuần đầu để bàn giao tận tay.
Nhiều gia đình thay người giúp việc liên tục và kết luận rằng không tìm được người tốt. Thường thì nguyên nhân nằm ở chỗ việc không được nói rõ từ đầu, người giúp việc không biết bố mẹ cần gì, gia đình kỳ vọng một người làm hết mọi việc nhà lẫn chăm người già, và không ai nhắc đến ngày nghỉ. Bài này đi từ lúc quyết định thuê đến lúc giữ được người lâu.
Chăm theo giờ hay người ở lại: chọn theo nhu cầu
Đây là quyết định đầu tiên, và nó thay đổi gần như mọi thứ phía sau:
| Kiểu thuê | Hợp khi | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Theo giờ, vài buổi mỗi tuần | Bố mẹ còn tự lo được phần lớn, chỉ cần nấu ăn, dọn dẹp, đi chợ, đưa đi khám | Không có ai ban đêm; cần người nhà để mắt những giờ còn lại |
| Theo giờ, mỗi ngày ban ngày | Con cái đi làm, bố mẹ không nên ở một mình ban ngày | Giờ giao ca với người nhà phải rõ, nhất là buổi chiều |
| Người ở lại trong nhà | Bố mẹ cần hỗ trợ cả ngày lẫn đêm, hay dậy đêm, dễ ngã | Cần chỗ ngủ riêng, ngày nghỉ, người thay khi người giúp việc nghỉ |
| Người chăm có chuyên môn điều dưỡng | Bố mẹ có vết thương cần thay băng, ăn qua ống, nằm một chỗ lâu | Cần hỏi bằng cấp, kinh nghiệm thật; không phải người giúp việc nào cũng làm được |
Một sai lầm phổ biến là thuê một người vừa chăm người già vừa nấu cho cả nhà sáu người, vừa đưa đón cháu, vừa dọn ba tầng nhà. Người già lúc đó thành việc phụ. Nếu mục đích chính là chăm bố mẹ thì chăm bố mẹ phải là việc chính, các việc khác chỉ phụ thêm khi có thời gian.
Gặp và hỏi người giúp việc: những câu đáng hỏi
Dù tìm người qua người quen giới thiệu hay qua trung tâm, buổi gặp đầu cần có cả bố mẹ nếu được. Những câu nên hỏi:
- Trước đây đã chăm người già chưa, người đó bị bệnh gì, chăm bao lâu, vì sao thôi việc?
- Nếu bố mẹ không chịu ăn hoặc không chịu tắm thì thường làm thế nào?
- Nếu bố mẹ bị ngã trong nhà khi chỉ có một mình thì làm gì trước?
- Có biết dìu người đứng dậy, đỡ người lên xuống giường không, thử làm một lần được không?
- Có điều gì không muốn làm hoặc không làm được, ví dụ không quen nấu món miền khác, sợ chó mèo, không đi xe máy?
- Gia đình ở quê thế nào, mỗi tháng cần về mấy lần, dịp Tết tính ra sao?
Câu về chỗ không muốn làm thường bị bỏ qua, nhưng nó giúp tránh xích mích về sau. Người giúp việc nói thẳng ngay buổi đầu là người dễ làm việc lâu dài.
Để ý cách người đó nói chuyện với bố mẹ trong buổi gặp: có nhìn bố mẹ khi nói không, có kiên nhẫn khi bố mẹ nghe không rõ không, hay chỉ nói chuyện với con cái và coi bố mẹ như không có mặt. Bố mẹ là người sẽ ở cạnh người đó cả ngày, nên cảm nhận của bố mẹ phải được tính.
Viết bản giao việc: một trang giấy tránh được nhiều hiểu lầm
Người giúp việc mới không thể đoán được nếp nhà bạn. Một bản giao việc ngắn, viết rõ, dán ở bếp, nên gồm:
- Lịch một ngày của bố mẹ: giờ dậy, giờ ăn, giờ uống thuốc, giờ nghỉ trưa, giờ tắm, giờ đi ngủ.
- Thuốc: tên, liều, giờ uống, để ở đâu; ghi rõ người giúp việc chỉ đưa thuốc theo đúng hộp đã chia sẵn, không tự đổi.
- Ăn uống: món bố mẹ thích, món kiêng theo dặn của bác sĩ, cách nấu mềm hay nhạt.
- Những việc bố mẹ tự làm được và nên để bố mẹ tự làm, để không bị làm hộ hết rồi yếu đi.
- Dấu hiệu phải gọi người nhà ngay: ngã, sốt, khó thở, lú lẫn đột ngột, không ăn cả ngày.
- Số liên lạc của ai gọi trước, ai gọi sau, và trường hợp nào gọi cấp cứu trước khi gọi người nhà.
Bản giao việc nên được sửa lại sau vài tuần, khi cả hai bên đã thấy chỗ nào chưa hợp lý. Đừng coi nó là nội quy để bắt lỗi, mà là thông tin để người giúp việc làm đúng.
Thoả thuận về giờ làm, ngày nghỉ và quyền lợi
Pháp luật lao động hiện hành coi người giúp việc gia đình là người lao động và yêu cầu hợp đồng với họ phải lập bằng văn bản. Ngoài chuyện đúng luật, một tờ thoả thuận rõ ràng bảo vệ cả hai bên: người giúp việc biết mình được gì, gia đình biết mình có thể yêu cầu gì. Nên ghi tiền công, cách trả, giờ làm trong ngày, ngày nghỉ trong tuần, số ngày về quê, thời gian báo trước khi muốn nghỉ hẳn. Các chi tiết pháp lý cụ thể như đóng bảo hiểm nên hỏi cơ quan lao động hoặc người có chuyên môn.
Chăm người già là việc mệt, nhất là khi bố mẹ dậy nhiều lần trong đêm. Người ở lại mà không có giờ nghỉ ban ngày và ngày nghỉ trong tuần sẽ kiệt sức, cáu kỉnh, và cuối cùng bỏ việc. Gia đình nên tính sẵn ai thay vào những ngày người giúp việc nghỉ, chứ không để đến lúc đó mới cuống.
Chỗ ở cũng là quyền lợi. Người ở lại cần một chỗ ngủ riêng, dù nhỏ, có cửa, có chỗ cất đồ. Ngủ trên ghế ở phòng khách hay chung phòng với bố mẹ suốt thời gian dài là điều kiện khó giữ người, trừ khi bố mẹ thật sự cần người nằm cạnh và đã thoả thuận rõ.
Tuần đầu: bàn giao tận tay, không giao rồi đi
Có người nhà ở cùng ít nhất vài ngày đầu. Người giúp việc cần thấy tận mắt bố mẹ ăn thế nào, dậy thế nào, tắm thế nào. Đọc trên giấy không bằng một lần làm cùng.
Để bố mẹ có thời gian quen. Người già thường dè chừng người lạ, có khi khó chịu, giận dỗi những ngày đầu. Đó là phản ứng bình thường. Con cái nên ở giữa, giới thiệu, nói tốt về người giúp việc trước mặt bố mẹ.
Thống nhất một người trong nhà làm đầu mối. Khi ba anh chị em mỗi người dặn một kiểu, người giúp việc không biết nghe ai. Chọn một người giao việc và nhận báo cáo, những người khác góp ý qua người đó.
Hỏi thăm người giúp việc chứ không chỉ hỏi về bố mẹ. Cuối tuần đầu, hỏi người giúp việc thấy việc thế nào, chỗ nào khó, cần gì thêm. Người được hỏi thăm sẽ nói thật khi có chuyện.
Theo dõi mà không làm mất lòng
Camera thì báo trước. Nhiều gia đình lắp camera ở phòng khách để yên tâm. Nên nói rõ với người giúp việc có camera ở đâu, và không đặt ở chỗ riêng tư như phòng ngủ của người giúp việc hay nhà tắm. Camera giấu kín bị phát hiện thường dẫn đến mất lòng tin hai chiều.
Nhìn vào bố mẹ. Cách tốt nhất để biết chăm có tốt không là nhìn bố mẹ: ăn có ngon không, ngủ có yên không, quần áo có sạch không, có vết bầm lạ không, có vẻ sợ hãi hay vui vẻ khi người giúp việc đến gần.
Ghé về bất chợt một cách tự nhiên. Thỉnh thoảng về nhà vào giờ khác thường, không phải để bắt lỗi mà để thấy sinh hoạt thật. Làm việc này tự nhiên, ví dụ ghé mang đồ ăn về, thì không ai thấy bị nghi ngờ.
Khi có điều không ổn, nói ngay và nói riêng. Góp ý riêng, cụ thể, đúng lúc thay vì tích lại rồi nổi giận. Nếu có dấu hiệu bạo hành hay bỏ mặc, ưu tiên an toàn của bố mẹ trước, đổi người ngay.
Con ở xa: điều phối việc chăm từ một thành phố khác
Nhiều gia đình có con làm việc ở TP Hồ Chí Minh hay Hà Nội trong khi bố mẹ ở lại Nghệ An, Đồng Tháp hay Lâm Đồng. Người giúp việc lúc đó là đôi mắt của gia đình, và cách liên lạc cần được dựng có chủ đích. Thống nhất một giờ cố định mỗi ngày để người giúp việc nhắn tin ngắn: bố mẹ ăn thế nào, ngủ thế nào, uống thuốc chưa, có chuyện gì lạ. Đừng gọi liên tục cả ngày, vì như thế người giúp việc vừa bị ngắt việc vừa thấy bị giám sát.
Nên có một người ở gần làm điểm tựa: anh chị em họ, hàng xóm thân, bạn cũ của bố mẹ. Người này không phải làm gì thường xuyên, chỉ cần ghé thăm mỗi tuần một lần và là người mà người giúp việc gọi đầu tiên khi có chuyện gấp. Gia đình nên cảm ơn người này bằng cách phù hợp, để mối quan hệ bền.
Mỗi lần con về thăm, dành thời gian ngồi với người giúp việc, hỏi chuyện, xem lại bản giao việc, kiểm tủ thuốc, tủ lạnh. Những lần về đó cũng là lúc nhìn kỹ bố mẹ: cân nặng, da dẻ, tinh thần, để biết việc chăm có đang ổn không.
Khi phải đổi người: chuyển giao để bố mẹ không hụt hẫng
Người giúp việc rồi sẽ có lúc nghỉ: về quê lấy chồng, chăm con, hoặc đơn giản là không hợp nữa. Với người già, mất đi người ở cạnh mỗi ngày là một mất mát thật, nhất là với người hay quên vốn dựa vào khuôn mặt quen. Nếu biết trước, hãy thoả thuận để người cũ ở lại vài ngày làm cùng người mới, chỉ cho người mới những thói quen nhỏ không có trong bản giao việc.
Chị Mai ở Hà Nội từng nhờ người giúp việc cũ của mẹ ghi lại những điều bà chỉ để ý chứ không ai dặn: mẹ thích uống nước ấm trong cái cốc sứ có quai to, mẹ hay buồn sau bữa trưa nên cần có người ngồi nói chuyện một lúc, mẹ không chịu tắm khi trời âm u. Trang ghi chép đó giúp người mới qua được tuần đầu mà không bị bà từ chối. Khi đổi người vì không hợp, vẫn nên chia tay tử tế, trả đủ công, vì cách gia đình đối xử với người cũ cũng là điều người mới nhìn vào.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người giúp việc chăm người già nên qua trung tâm hay người quen giới thiệu?
Cả hai đều có lợi và hại. Người quen giới thiệu thường đáng tin hơn về nhân thân nhưng khó nói chuyện khi không hợp. Trung tâm có thể đổi người nhưng cần hỏi kỹ cách họ kiểm tra người giúp việc. Dù cách nào cũng nên gặp trực tiếp và có thời gian thử việc.
Người giúp việc có được cho bố mẹ uống thuốc không?
Người giúp việc có thể nhắc và đưa thuốc theo đúng hộp đã được người nhà chia sẵn theo đơn của bác sĩ. Không nên để người giúp việc tự điều chỉnh liều hay tự mua thuốc khác. Khi có thắc mắc về thuốc, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Có cần làm hợp đồng với người giúp việc gia đình không?
Có. Pháp luật lao động yêu cầu hợp đồng với người giúp việc gia đình phải lập thành văn bản. Hợp đồng nên ghi rõ tiền công, giờ làm, ngày nghỉ, chỗ ở và thời gian báo trước khi nghỉ. Các chi tiết cụ thể nên hỏi cơ quan lao động.
Bố mẹ không chịu người giúp việc thì làm sao?
Hỏi rõ bố mẹ khó chịu điều gì, vì có khi là cách nói, cách nấu hay việc bị làm hộ quá nhiều. Bắt đầu với chăm theo giờ trước khi thuê người ở lại, để bố mẹ quen dần. Cho bố mẹ cùng chọn người trong buổi gặp.
Làm sao giữ người giúp việc chăm người già được lâu?
Giao việc rõ ràng, không dồn quá nhiều việc nhà, có ngày nghỉ và người thay, chỗ ngủ riêng, trả công đúng hẹn, góp ý riêng và cụ thể, hỏi thăm cả người giúp việc. Người được đối xử tử tế thường ở lâu hơn người được trả cao mà làm không có giờ nghỉ.