"Trẻ cậy cha, già cậy con" nghĩa là lúc nhỏ con nương vào cha mẹ, lúc cha mẹ già thì nương vào con: một vòng nương tựa hai chiều trong gia đình. Câu ra đời khi người già không có lương hưu, không có bảo hiểm, chỉ trông vào con cháu.
Hôm nay câu tục ngữ vẫn đúng ở phần tình nghĩa, nhưng cách "cậy" đã khác nhiều. Nhà ít con hơn, con ở xa hơn, nhiều cha mẹ có lương hưu và muốn tự lập. "Cậy" bây giờ không chỉ là được nuôi, mà là được có người cùng lo việc giấy tờ, đưa đi khám, gọi điện hỏi han. Bài này đi qua nghĩa gốc, những gì đã đổi, và cách một gia đình bàn với nhau chuyện cậy nhau cho rõ ràng, đỡ va chạm.
Nghĩa gốc của câu
Chữ "cậy" trong tiếng Việt nghĩa là nương vào, nhờ vào, tin vào. Câu tục ngữ đặt hai vế cạnh nhau như hai nửa của một đời người: nửa đầu được cha mẹ che chở, nửa sau che chở lại cha mẹ. Không có vế nào là ân huệ, cả hai đều là lẽ thường.
Trong sách Hán có câu "dưỡng nhi phòng lão", nghĩa là nuôi con để phòng khi về già. Người Việt nói mộc hơn là nuôi con để dưỡng già. Hai cách nói cho thấy trong xã hội nông nghiệp xưa, sinh con không chỉ là chuyện tình cảm mà còn là cách duy nhất để bảo đảm tuổi già có người chăm.
Cũng cần đọc câu trong bối cảnh: nhà đông con, nhiều thế hệ ở chung, ruộng vườn để lại cho con trai trưởng kèm trách nhiệm phụng dưỡng. Cái "cậy" khi ấy có cơ sở vật chất rõ ràng: con giữ đất, giữ nhà, đổi lại lo cho cha mẹ tới cuối đời.
Hiểu như vậy để thấy câu tục ngữ không phải một mệnh lệnh đạo đức trừu tượng, mà là mô tả một cách tổ chức gia đình. Khi cách tổ chức thay đổi, cái lõi tình nghĩa vẫn còn nhưng các chi tiết phải được bàn lại.
Xưa và nay: cái "cậy" đã đổi thế nào
Bảng dưới đặt cạnh nhau hoàn cảnh xưa và nay. Không có cột nào tốt hơn cột nào, chỉ là điều kiện khác nhau dẫn tới cách làm khác nhau.
| Khía cạnh | Gia đình xưa | Nhiều gia đình hôm nay |
|---|---|---|
| Số con | Đông con, có người ở gần | Một hai con, có khi cả hai ở xa |
| Nguồn sống tuổi già | Gần như chỉ trông vào con và ruộng vườn | Có thể có lương hưu, tiền tích luỹ, vẫn cần con hỗ trợ |
| Nơi ở | Ở chung nhiều thế hệ | Ở riêng gần nhau, hoặc ở hai thành phố |
| Việc cần con giúp | Cơm nước, ruộng nương, khi ốm đau | Giấy tờ, ngân hàng, điện thoại, đưa đi khám, khi ốm đau |
| Người chăm chính | Thường là con dâu | Chia giữa các con, đôi khi thuê người giúp |
Điểm chung xưa và nay là cha mẹ già vẫn cần một người đáng tin để dựa vào khi có việc. Điểm khác là người ấy không nhất thiết phải sống cùng nhà, và việc dựa vào nhau cần được nói ra rõ hơn, vì không còn tập tục làng xã tự định sẵn ai làm gì.
Cha mẹ già "cậy" con ở những việc gì hôm nay
Cậy về tinh thần. Đây là phần cha mẹ cần nhất mà ít khi nói ra. Một cuộc gọi đều đặn, một lần về thăm, một câu hỏi về chuyện cũ làm người già thấy mình vẫn ở trong đời con. Với nhiều cụ, phần này quan trọng hơn tiền.
Cậy về giấy tờ và công nghệ. Thủ tục hành chính, tài khoản ngân hàng, ứng dụng trên điện thoại ngày càng nhiều. Người già dễ lúng túng và dễ bị lừa qua điện thoại. Con giúp xem giấy tờ, cài đặt điện thoại, dặn cách nhận ra cuộc gọi lạ là một cách cậy rất thực tế.
Cậy khi ốm đau. Đi khám, nằm viện, theo dõi thuốc theo đơn bác sĩ là lúc người già cần người bên cạnh nhất. Nên thống nhất trước trong nhà ai là người đi cùng khi có việc gấp, để khỏi lúng túng lúc nửa đêm.
Cậy về tiền bạc. Tuỳ nhà. Có cha mẹ không cần con gửi tiền, có cha mẹ cần hỗ trợ đều đặn. Điều quan trọng là nói rõ, không để cha mẹ phải ngại ngùng đoán xem con có sẵn lòng không.
Cậy về quyết định lớn. Bán nhà, chuyển chỗ ở, chữa bệnh dài ngày là những việc cha mẹ muốn có con cùng bàn. Cậy ở đây là có người cùng nghĩ, không phải giao hết cho con quyết.
Những câu cùng họ về cha mẹ và con cái
Nước mắt chảy xuôi. Câu này đặt cạnh "già cậy con" rất đáng suy ngẫm. Nó nói tình thương thường chảy từ trên xuống: cha mẹ thương con nhiều hơn con thương cha mẹ, như nước chỉ chảy xuôi. Câu không trách ai, chỉ thừa nhận một lẽ thường, và vì thế nhắc người con phải cố ý giữ dòng thương chảy ngược lên.
Con có cha như nhà có nóc. Vế "trẻ cậy cha" được nói rõ nhất ở câu này: cha là mái nhà che mưa nắng. Khi cha già, vai trò mái nhà chuyển dần sang con, và câu tục ngữ cũ được đọc theo chiều ngược lại.
Con hơn cha là nhà có phúc. Câu cho thấy người xưa không coi việc con vượt cha là mất mặt, mà là niềm vui chung. Con giỏi hơn thì càng có sức để cha mẹ cậy lúc về già.
Cha nào con nấy. Thường dùng để nói tính nết con giống cha. Đặt vào chuyện chăm cha mẹ già, câu có thêm một nghĩa: cách mình đối xử với cha mẹ hôm nay là bài học con mình đang nhìn để đối xử với mình mai sau.
Phần cha mẹ tự lo được thì đỡ cho con
Câu tục ngữ hay được đọc từ phía con: con phải lo cho cha mẹ. Nhưng đọc từ phía cha mẹ, có một ý ngầm: nếu cha mẹ tự lo được phần nào thì vòng nương tựa nhẹ đi cho cả hai bên. Đây không phải là đẩy trách nhiệm khỏi con, mà là cách cha mẹ thương con theo kiểu của người đang ở tuổi trung niên.
Vài việc người 45 đến 60 tuổi làm được từ sớm: tra lại quá trình đóng bảo hiểm xã hội của mình, có chỗ nào thiếu, sai thì hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi mình ở để xử lý khi còn đi làm; giữ một khoản dự phòng riêng cho lúc ốm đau; không đứng tên vay hộ người khác; giữ sức khoẻ bằng những thói quen đều đặn.
Ngoài tiền bạc và sức khoẻ, còn một phần tự lo nữa là quan hệ. Người già có bạn bè, có hàng xóm thân, có câu lạc bộ để sinh hoạt thì ít phải cậy con về tinh thần hơn. Ông Phúc 59 tuổi ở Huế, trước khi nghỉ hưu đã tham gia nhóm đi bộ buổi sáng ở bờ sông Hương, để sau này con ở xa, ông vẫn có người trò chuyện mỗi ngày.
Cha mẹ tự lo được nhiều hơn không có nghĩa là con được lo ít đi. Nó chỉ có nghĩa là phần con lo sẽ tập trung vào những gì cha mẹ thật sự cần, thay vì phải gánh mọi thứ cùng lúc.
Bàn chuyện "cậy nhau" trong nhà cho êm
Nhiều mâu thuẫn giữa anh chị em, giữa cha mẹ và con nảy sinh vì mỗi người tự hiểu câu tục ngữ một kiểu mà không nói ra. Một cuộc bàn bạc có trình tự giúp tránh chuyện đó:
- Chọn lúc cha mẹ còn khoẻ, không có chuyện gấp, để bàn. Bàn khi đã có người nằm viện thì ai cũng căng thẳng.
- Hỏi cha mẹ trước: bố mẹ mong con giúp những việc gì, muốn sống ở đâu, ngại điều gì. Đừng để con cái tự quyết thay.
- Liệt kê các việc cụ thể theo nhóm như trên: tinh thần, giấy tờ, ốm đau, tiền bạc, quyết định lớn.
- Chia việc theo điều kiện thật của từng người, không theo con trai hay con gái, con trưởng hay con út. Người ở gần nhận việc đi lại, người ở xa nhận phần tiền bạc hoặc giấy tờ làm được từ xa.
- Ghi lại những gì đã thống nhất, gửi cho mọi người. Lời nói dễ quên, chữ viết thì xem lại được.
- Hẹn xem lại sau một năm hoặc khi sức khoẻ cha mẹ thay đổi.
Chị Thu 44 tuổi ở Cần Thơ và em trai ở TP Hồ Chí Minh từng giận nhau vì chị thấy mình gánh hết việc chăm mẹ. Sau một buổi bàn như trên, em trai nhận phần lo giấy tờ, ngân hàng và gọi video cho mẹ mỗi tối thứ năm. Việc không chia đều về số giờ, nhưng cả hai đều thấy công bằng vì đã nói ra.
Khi không "cậy" con được
Có cha mẹ không có con, có cha mẹ con ở rất xa, có cha mẹ mà con đang khó khăn, tự lo cho mình còn chật vật. Câu tục ngữ không nói tới những trường hợp này, nhưng chúng ngày càng nhiều. Không cậy được con không phải là lỗi của ai, và không có nghĩa tuổi già nhất định khổ.
Người già trong hoàn cảnh ấy có thể dựa vào một mạng lưới rộng hơn: anh chị em, cháu chắt, hàng xóm thân, bạn bè cũ, hội người cao tuổi ở nơi mình ở. Nhiều nơi có nhóm sinh hoạt người cao tuổi, câu lạc bộ dưỡng sinh, nhóm tình nguyện thăm hỏi. Chủ động tham gia từ khi còn khoẻ giúp sau này có người để nhờ.
Cũng nên chuẩn bị giấy tờ sớm: ghi rõ ai là người được liên hệ khi có việc gấp, để sẵn thông tin bệnh và thuốc đang dùng ở chỗ dễ thấy, nhờ một người tin cậy giữ một bản. Những việc cần làm thủ tục pháp lý như uỷ quyền thì nên hỏi cơ quan có thẩm quyền hoặc người làm nghề luật.
Đọc rộng ra, câu "già cậy con" có thể hiểu là "già cậy người thân thiết". Ai đang ở bên mình, chân thành và đáng tin, người đó là chỗ để cậy, dù có phải con ruột hay không.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ cậy cha, già cậy con nghĩa là gì?
Câu tục ngữ nói về vòng nương tựa hai chiều trong gia đình: lúc nhỏ con nương vào cha mẹ, lúc cha mẹ già thì nương vào con. Câu ra đời khi người già chưa có lương hưu, chỉ trông vào con cháu.
Dưỡng nhi phòng lão nghĩa là gì?
Đây là câu Hán Việt, nghĩa là nuôi con để phòng khi về già. Người Việt hay nói là nuôi con để dưỡng già. Câu phản ánh xã hội xưa, khi con cái là chỗ dựa gần như duy nhất của tuổi già.
Ngày nay cha mẹ già còn cần cậy con không?
Vẫn cần, nhưng cách cậy đã khác. Nhiều cha mẹ có lương hưu và muốn tự lập, cái họ cần là con hỏi han đều, giúp giấy tờ, công nghệ, đi cùng khi ốm đau và cùng bàn những quyết định lớn.
Anh chị em nên chia việc chăm bố mẹ thế nào?
Nên hỏi bố mẹ muốn gì trước, rồi liệt kê việc cụ thể và chia theo điều kiện thật của từng người, như người ở gần lo đi lại, người ở xa lo giấy tờ hoặc tiền bạc. Ghi lại và hẹn xem lại sau một năm.
Cha mẹ nên tự chuẩn bị gì để đỡ cho con?
Tra quá trình đóng bảo hiểm xã hội và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội khi có chỗ sai, giữ khoản dự phòng riêng, không đứng tên vay hộ, giữ sức khoẻ và giữ bạn bè, nhóm sinh hoạt để có người trò chuyện hằng ngày.
Người già không có con thì nương tựa vào ai?
Có thể dựa vào anh chị em, cháu chắt, hàng xóm thân, bạn bè và các nhóm người cao tuổi ở nơi mình ở. Nên chủ động tham gia từ khi còn khoẻ và chuẩn bị sẵn thông tin người liên hệ khi có việc gấp.