Người trên 60 tuổi thường ăn ít đi nhưng cần đủ chất hơn: mỗi bữa nên có một phần đạm, nhiều rau, tinh bột vừa phải, bớt muối và uống đủ nước dù không thấy khát. Đây là nguyên tắc chung; người đang có bệnh mạn tính như tiểu đường, thận, tim cần hỏi bác sĩ về chế độ riêng.
Cái khó của bữa ăn tuổi già hiếm khi là thiếu thông tin mà là những thói quen và ngộ nhận đã ăn sâu: già thì ăn cháo cho nhẹ, kiêng hẳn trứng, mỡ, thấy nhạt miệng nên nêm đậm thêm, không khát thì không uống. Bài này đi qua những thay đổi của cơ thể ảnh hưởng tới việc ăn, một đĩa ăn mẫu, cách bớt mặn mà vẫn ngon, và lúc nào việc ăn uống cần tới bác sĩ.
Cơ thể thay đổi thế nào và vì sao ăn uống phải đổi theo
Về già, người ta thường ít vận động hơn nên cần ít năng lượng hơn, ăn vài bát là no. Nhưng nhu cầu đạm, chất khoáng và vitamin không giảm theo, có thứ còn cần nhiều hơn để giữ cơ, giữ xương. Nghĩa là trong một lượng thức ăn nhỏ hơn phải chứa đủ chất hơn: bớt những thứ chỉ cho no mà ít chất, như bánh kẹo, nước ngọt, cơm chan nước canh mà ít thức ăn.
Vị giác và khứu giác cũng kém đi. Món ăn vẫn nêm như mọi khi bỗng thấy nhạt, nên ông bà hay chấm thêm nước mắm, thêm muối. Cảm giác khát cũng yếu đi, nên người già có thể thiếu nước mà không thấy khát. Răng yếu, hàm giả lỏng làm ngại nhai thịt, rau xơ; nhu động ruột chậm làm dễ táo bón.
Bà Thu, 72 tuổi ở Huế, sống một mình từ khi các con lên Hà Nội làm việc. Bà nấu một nồi cháo trắng ăn cả ngày với chút ruốc, chút dưa, vì "nấu cho một người tiếc công". Bà không đói, nhưng sau một năm gầy rộc, đi chợ mỏi chân. Câu chuyện của bà rất phổ biến: thiếu chất không vì nghèo mà vì nếp ăn một mình. Vì vậy, muốn biết bố mẹ ăn uống ra sao, hãy nhìn vào nồi và tủ lạnh trong một tuần bình thường, đừng chỉ nhìn mâm cơm những hôm con cháu về chơi.
Một đĩa ăn mẫu cho người lớn tuổi
Không cần cân đong, có thể dùng chính chiếc đĩa hay mâm cơm quen thuộc để ước lượng. Bảng dưới là nguyên tắc chung cho người không có chế độ ăn riêng do bác sĩ dặn.
| Phần | Chiếm bao nhiêu | Gợi ý món dễ ăn |
|---|---|---|
| Rau, củ | Khoảng một nửa đĩa | Rau luộc mềm, canh rau, bí, mướp, cà rốt hầm, rau xanh thái nhỏ |
| Đạm | Khoảng một phần tư đĩa, cỡ lòng bàn tay mỗi bữa | Cá kho, trứng hấp, đậu phụ, thịt nạc băm, tôm, các loại đậu nấu mềm |
| Tinh bột | Khoảng một phần tư đĩa | Cơm, bún, khoai, ngô; thay một phần gạo trắng bằng gạo lứt nấu mềm nếu răng nhai được |
| Sữa và chế phẩm | Một đến hai lần trong ngày | Sữa, sữa chua không đường, phô mai tuỳ khẩu vị và khả năng tiêu hoá |
| Trái cây | Một hai phần nhỏ trong ngày | Chuối, đu đủ, cam, bưởi; ăn cả múi thay vì chỉ uống nước ép |
| Nước | Uống rải rác suốt ngày | Nước lọc, nước canh, trà loãng buổi sáng, sữa |
Mâm cơm gia đình Việt vốn đã gần với đĩa mẫu này: có canh, có rau, có món mặn. Vấn đề là tỷ lệ: nhiều cơm, ít thức ăn, chấm mặn. Chỉnh tỷ lệ là đủ, không cần đổi sang kiểu ăn xa lạ.
Bớt mặn mà vẫn ngon miệng: các bước làm từ từ
Tổ chức Y tế Thế giới khuyên người lớn ăn dưới năm gam muối mỗi ngày, tính cả muối trong nước mắm, bột canh, đồ chế biến sẵn, trong khi bữa ăn của nhiều gia đình Việt mặn hơn thế. Ăn mặn lâu ngày liên quan tới tăng huyết áp. Cắt muối đột ngột thì ông bà bỏ bữa, nên đi từng bậc:
- Bỏ lọ nước chấm cá nhân, dùng một chén chung nhỏ, pha loãng với chanh, tỏi ớt.
- Bớt dần bột canh, hạt nêm khi nấu, mỗi tuần bớt một ít để vị giác quen dần.
- Tăng vị chua, thơm, cay nhẹ để bù vị: chanh, me, gừng, sả, hành, rau thơm, tiêu.
- Hạn chế dưa muối, cà muối, mắm, giò chả, xúc xích, mì gói; nếu ăn thì phần nhỏ, không phải ngày nào cũng có.
- Nêm khi món đã gần chín và nếm lại trước khi thêm, thay vì nêm theo thói quen.
- Húp ít nước canh hầm xương, nước kho, vì phần lớn muối nằm ở đó.
Thường sau vài tuần, vị giác quen dần và món cũ lại thấy mặn. Người đang dùng thuốc huyết áp, bệnh thận, suy tim thì làm theo đúng mức muối bác sĩ dặn.
Uống đủ nước khi không thấy khát
Vì sao người già hay thiếu nước. Cảm giác khát yếu đi, ngại uống vì sợ đi tiểu nhiều, nhất là ban đêm, và có người uống ít để khỏi phải ra ngoài tìm nhà vệ sinh. Thiếu nước có thể gây mệt, táo bón, chóng mặt, có khi lú lẫn.
Dấu hiệu nên để ý. Nước tiểu sẫm màu, đi tiểu ít, môi khô, mệt lả buổi chiều, táo bón. Những ngày nóng, ngày sốt, tiêu chảy càng cần uống thêm.
Uống rải rác, không dồn. Đặt sẵn một bình nước ở chỗ ông bà hay ngồi, uống từng ngụm sau mỗi việc nhỏ. Uống nhiều buổi sáng và trưa, bớt dần từ chiều tối để đỡ tiểu đêm.
Nước không chỉ là nước lọc. Canh, cháo loãng, sữa, trái cây mọng nước đều góp phần. Trà đặc, cà phê, rượu bia không nên tính là nước bù.
Ngại uống vì sợ đi tiểu nhiều. Đây là lý do rất hay gặp mà ít ông bà nói ra, nhất là người hay ra ngoài, đi thăm họ hàng, đi họp hội. Gỡ bằng cách uống nhiều ở nhà trước khi đi, mang chai nhỏ theo, biết trước chỗ có nhà vệ sinh. Nếu tiểu nhiều, tiểu gấp bất thường thì đó là chuyện nên hỏi bác sĩ, đừng giải quyết bằng cách nhịn uống.
Người có bệnh tim, thận. Một số người được bác sĩ dặn giới hạn lượng nước. Họ cần làm đúng theo lời dặn đó, không theo lời khuyên chung.
Những ngộ nhận hay gặp trong bữa ăn của ông bà
Già rồi ăn cháo cho nhẹ bụng. Cháo trắng dễ ăn nhưng loãng, ít chất. Ăn cháo thay cơm cả ngày dễ thiếu đạm. Nếu cần ăn mềm thì nấu cháo đặc với thịt bằm, cá, trứng, rau, chứ không phải cháo trắng với dưa.
Kiêng hẳn trứng, thịt, mỡ cho lành. Kiêng khem quá mức làm thiếu đạm, sụt cân, yếu cơ. Trừ khi bác sĩ dặn riêng, người già cần đạm đều đặn; vấn đề là chọn cách nấu ít dầu mỡ, không phải bỏ hẳn.
Ăn theo mách bảo hàng xóm. Nước lá này chữa tiểu đường, hạt kia giảm mỡ máu: những lời mách bảo này không thay được thuốc bác sĩ kê, có thứ còn tác động tới thuốc đang dùng. Nên hỏi bác sĩ trước khi thêm thứ gì đều đặn.
Gầy đi là tốt. Ở người lớn tuổi, sụt cân không chủ ý thường là dấu hiệu cần quan tâm chứ không phải tin vui, vì cân giảm thường kéo theo giảm cơ.
Ăn chay đột ngột cho thanh tịnh. Ăn chay vẫn đủ chất nếu có đậu phụ, các loại đậu, vừng, sữa, trứng nếu dùng được. Chuyển đột ngột sang cơm rau thuần thì dễ thiếu đạm.
Đồ ngọt, đồ chế biến sẵn và rượu bia: chỗ nên bớt trước tiên
Nước ngọt và bánh kẹo. Chúng cho no nhanh mà gần như không có đạm, xơ hay chất khoáng, lại làm đường huyết lên xuống thất thường. Với người ăn ít, mỗi chiếc bánh ngọt là một phần chỗ trong dạ dày bị lấy mất của bữa chính. Khách biếu bánh kẹo thì để dành chia cho con cháu, đừng để sẵn cạnh ấm trà.
Sữa có đường và nước trái cây đóng hộp. Nhiều người nghĩ đây là đồ bổ, nhưng lượng đường thêm vào khá nhiều. Chọn sữa không đường hoặc ít đường, ăn trái cây nguyên múi thay vì nước ép hộp.
Đồ chế biến sẵn. Giò chả, lạp xưởng, xúc xích, đồ hộp, mì gói tiện cho người ăn một mình nhưng nhiều muối và chất béo. Có thể dùng thỉnh thoảng; không nên là món chính ngày này qua ngày khác.
Rượu bia. Cơ thể người già xử lý rượu chậm hơn, lại dễ tương tác với thuốc huyết áp, thuốc ngủ, thuốc tiểu đường. Chén rượu thuốc mỗi tối cũng là rượu. Nếu đang dùng thuốc, hãy hỏi bác sĩ có nên uống chút nào không.
Đồ chiên rán nhiều lần. Dầu chiên đi chiên lại, đồ rán ngoài hàng khó tiêu và nhiều dầu mỡ. Ở nhà, ưu tiên hấp, luộc, kho, nấu canh; muốn món giòn thì áp chảo ít dầu.
Ăn một mình, răng yếu, chán ăn: vài cách xử lý và khi nào gặp bác sĩ
Phần lớn chuyện ăn kém ở người già có cách xử lý trong nhà; một số dấu hiệu thì cần tới bác sĩ.
- Ăn một mình: nấu một lần cho hai ba bữa, chia hộp cất tủ lạnh; con cháu gửi sẵn món mặn nấu mềm theo tuần; rủ hàng xóm ăn chung vài bữa.
- Răng yếu, hàm giả lỏng: thái nhỏ, hầm mềm, hấp thay vì chiên; đi nha khoa chỉnh hàm vì nhai kém kéo theo ăn kém.
- Chán ăn: chia nhiều bữa nhỏ, món có màu sắc, ăn cùng người khác; để ý thuốc đang dùng có làm nhạt miệng không.
- Gặp bác sĩ khi: sụt cân không rõ lý do trong vài tháng, nuốt nghẹn, hay ho sặc khi ăn uống, đau bụng, đi ngoài phân đen hoặc lẫn máu, chán ăn kéo dài kèm buồn bã.
- Câu nên hỏi bác sĩ: "Với bệnh và thuốc mẹ con đang dùng, mẹ cần kiêng gì, nên ăn thêm gì, có cần gặp chuyên gia dinh dưỡng không?"
Bà Thu sau này được con gái gửi về mỗi tuần một túi cá kho, thịt rim chia hộp nhỏ, bà chỉ cần nấu cơm và luộc rau. Không có gì đắt, chỉ là gỡ được cái khó của người ăn một mình.
Câu hỏi thường gặp
Người trên 60 tuổi một ngày nên ăn mấy bữa?
Ba bữa chính là đủ với nhiều người, nhưng người ăn ít, nhanh no có thể chia thành năm sáu bữa nhỏ để đủ chất. Bữa phụ nên là sữa chua, trái cây, trứng, sữa, thay vì bánh ngọt. Người tiểu đường nên hỏi bác sĩ cách chia bữa.
Người già có nên ăn trứng hằng ngày không?
Với phần lớn người lớn tuổi khoẻ mạnh, trứng là nguồn đạm rẻ, mềm, dễ ăn. Số lượng hợp lý tuỳ tình trạng sức khoẻ và chế độ ăn chung; người có mỡ máu cao, bệnh tim nên hỏi bác sĩ để được dặn mức phù hợp với mình.
Ông bà quen ăn mặn thì giảm thế nào để không bỏ bữa?
Giảm từ từ theo từng tuần, bù vị bằng chanh, gừng, tỏi, rau thơm, và dùng chén chấm chung nhỏ thay lọ nước mắm. Vị giác thường quen sau vài tuần. Cắt đột ngột làm ông bà chán ăn, phản tác dụng.
Làm sao biết bố mẹ uống đủ nước?
Để ý màu nước tiểu: vàng nhạt là ổn, sẫm màu là cần uống thêm. Kèm theo đó là môi khô, táo bón, mệt lả buổi chiều. Đặt bình nước ở chỗ bố mẹ hay ngồi và nhắc uống từng ngụm giúp ích nhiều hơn nói chung chung.
Người già có cần uống vitamin tổng hợp không?
Không nên tự mua theo quảng cáo. Người ăn uống đủ chất thường không cần. Một số người có thể thiếu một vài chất cụ thể và bác sĩ sẽ quyết định sau khi khám, kèm liều dùng, để tránh dùng thừa hoặc tác động tới thuốc khác.
Bố mẹ sụt cân có đáng lo không?
Sụt cân không chủ ý ở người lớn tuổi đáng được quan tâm, nhất là khi giảm rõ trong vài tháng, kèm chán ăn, mệt, nuốt khó. Nên đưa bố mẹ đi khám để tìm nguyên nhân, đừng tự kết luận là do già hay do ăn kiêng.