Quên tên người quen một lúc rồi nhớ ra, quên chỗ để chìa khoá rồi tìm thấy là thay đổi thường gặp khi có tuổi. Quên làm ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày, như lạc ở con đường quen, hỏi đi hỏi lại một chuyện trong vài phút, không làm được việc vốn thạo, thì cần đi khám.
Giữ trí nhớ không có viên thuốc hay trò chơi thần kỳ nào; thứ giúp được là những thói quen bình thường làm đều trong nhiều năm: vận động, ngủ đủ, nghe rõ, trò chuyện với người khác, học điều mới và giữ các bệnh mạn tính ổn định theo lời bác sĩ. Bài này giúp bạn phân biệt, sống chung với chuyện hay quên, và biết lúc nào nên đưa bố mẹ đi khám.
Trí nhớ thay đổi thế nào khi có tuổi
Từ tuổi trung niên, nhiều người thấy đầu óc chậm hơn: tên một diễn viên nằm ngay đầu lưỡi mà không bật ra, vào bếp rồi quên mình định lấy gì, đọc một trang sách phải đọc lại. Đó phần nhiều là tốc độ xử lý chậm đi và khả năng làm nhiều việc cùng lúc kém hơn, chứ kiến thức, kinh nghiệm, vốn từ thì vẫn còn, thậm chí giàu hơn hồi trẻ.
Điểm phân biệt quan trọng là quên rồi có nhớ ra không và có ảnh hưởng tới việc tự lo cho mình không. Quên tên người hàng xóm, lát sau tự nhớ hoặc được nhắc là nhớ ngay, là chuyện bình thường. Quên cả việc đã gặp người đó sáng nay, được nhắc vẫn không nhớ, là chuyện khác.
Chị Mai, 45 tuổi ở Hà Nội, lo vì mẹ 74 tuổi dạo này hay hỏi lại ngày giỗ ông. Khi chị để ý kỹ hơn, mẹ vẫn tự đi chợ, nấu nướng, nhớ thuốc, chỉ là ngày tháng âm lịch hay lẫn. Chị ghi lại vài tuần để có cái mà kể với bác sĩ, thay vì vội kết luận mẹ lẫn. Cách nhìn bình tĩnh ấy giúp tránh cả hai cái sai: hoảng hốt vô cớ, và gạt đi dấu hiệu thật.
Quên thường gặp và dấu hiệu nên đi khám
Bảng dưới giúp người nhà quan sát, không dùng để tự chẩn đoán. Chỉ bác sĩ mới đánh giá được sau khi khám và hỏi chuyện kỹ.
| Tình huống | Thường gặp khi có tuổi | Nên đi khám |
|---|---|---|
| Tên người | Quên tên người ít gặp, lát sau nhớ ra | Không nhận ra người thân quen, quên tên con cháu thường gặp |
| Đồ đạc | Thỉnh thoảng không nhớ để chìa khoá ở đâu | Để đồ ở chỗ rất lạ, như chìa khoá trong tủ lạnh, rồi cho là người khác lấy |
| Câu chuyện | Thỉnh thoảng kể lại chuyện cũ | Hỏi đi hỏi lại một câu trong vài phút, quên ngay câu trả lời |
| Đường đi | Lâu không đi thì phải hỏi đường | Lạc ở con đường quen thuộc gần nhà |
| Việc quen tay | Làm chậm hơn trước | Không còn làm được việc vốn thạo, như nấu món quen, tính tiền chợ |
| Tính tình | Có lúc cáu khi mệt | Thay đổi tính nết rõ rệt, nghi ngờ, thu mình, mất hứng thú với mọi thứ |
Một dấu hiệu đơn lẻ, thoáng qua chưa nói lên gì. Đáng chú ý là khi nhiều dấu hiệu ở cột phải cùng xuất hiện và nặng dần qua vài tháng.
Những nguyên nhân làm trí nhớ kém đi mà sửa được
Ngủ kém. Một người thức giấc nhiều lần mỗi đêm, ngủ không sâu, ban ngày sẽ chậm chạp và hay quên. Sửa giấc ngủ thường làm đầu óc sáng ra thấy rõ.
Nghe kém, nhìn kém. Không nghe rõ thì không ghi nhớ được điều người khác nói; người nhà lại tưởng là quên. Khám tai, khám mắt là bước nên làm sớm khi lo chuyện trí nhớ.
Buồn chán, lo âu. Trầm cảm ở người già hay biểu hiện bằng chậm chạp, khó tập trung, hay quên. Đây là bệnh điều trị được, không phải "già thì vậy".
Thuốc. Một số thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống dị ứng thế hệ cũ, và việc dùng nhiều thuốc cùng lúc có thể làm lơ mơ, chậm nhớ. Mang hết thuốc đang dùng cho bác sĩ xem.
Bệnh khác chưa được kiểm soát. Thiếu máu, rối loạn tuyến giáp, đường huyết thất thường, thiếu một số vitamin có thể ảnh hưởng tới trí nhớ. Bác sĩ sẽ quyết định cần xét nghiệm gì.
Rượu và ở một mình quá nhiều. Uống rượu đều đặn hại cho não. Ít trò chuyện, ít ra ngoài làm não ít được dùng tới; người sống một mình thường được lợi rõ khi có nhịp gặp gỡ đều.
Những thói quen giúp giữ trí nhớ lâu dài
Vận động đều đặn. Đi bộ nhanh, tập sức cơ, làm vườn giúp tim mạch khoẻ và máu lên não tốt hơn. Cái gì tốt cho tim thường cũng tốt cho não.
Giữ các bệnh mạn tính ổn định. Huyết áp, đường huyết, mỡ máu được kiểm soát theo đúng hướng dẫn của bác sĩ là cách bảo vệ mạch máu não. Bỏ thuốc khi thấy "đã ổn" là sai lầm hay gặp.
Trò chuyện và gặp gỡ. Một buổi cà phê với bạn cũ, sinh hoạt câu lạc bộ, gọi điện cho con cháu buộc não phải nghe, nhớ, đáp lại, nhiều hơn mọi trò giải đố một mình.
Học thứ mới có độ khó. Thứ mới thật sự, như một nhạc cụ, vài câu ngoại ngữ, dùng một ứng dụng trên điện thoại, kích thích não hơn là lặp lại thứ đã thạo.
Ngủ đủ và nghe rõ. Hai điều đơn giản nhưng hay bị bỏ qua. Ngủ kém và nghe kém kéo dài làm việc ghi nhớ khó khăn hơn mỗi ngày.
Tuổi 40 đến 55: đầu óc chậm đi vì ôm quá nhiều việc
Không ít người chưa tới 50 đã lo mình sớm lẫn: họp xong quên ngay việc được giao, gọi nhầm tên con, đi tới cơ quan không nhớ đã khoá cửa nhà chưa. Ở tuổi này, thủ phạm thường không nằm ở bộ não già đi mà ở cách sống: ngủ sáu tiếng, đầu óc cùng lúc giữ việc cơ quan, việc học của con, thuốc thang của bố mẹ, tiền nhà tiền điện. Trí nhớ làm việc có sức chứa giới hạn; nhét quá nhiều thì thứ rơi ra trước là những việc nhỏ.
Cách sửa đơn giản tới mức dễ bị coi thường: ghi mọi việc cần nhớ ra một chỗ duy nhất thay vì giữ trong đầu, làm từng việc một, bớt lướt điện thoại lúc đang nói chuyện, ngủ đủ. Anh Phong, 48 tuổi ở Cần Thơ, chỉ cần bỏ thói quen trả lời tin nhắn trong lúc họp và ghi việc vào một cuốn sổ duy nhất đã thấy mình "nhớ lại được", dù trí nhớ thật ra chưa từng mất.
Nếu đã sắp xếp lại nhịp sống mà vẫn quên nhiều, quên kèm mệt mỏi, buồn chán, mất ngủ kéo dài, hay quên làm ảnh hưởng rõ tới công việc, thì nên đi khám thay vì tự an ủi là do bận. Tuổi trung niên cũng là lúc nên bắt đầu những thói quen giữ trí nhớ cho ba mươi năm sau, khi thời gian và sức khoẻ còn đủ để chúng thành nếp.
Học điều mới khi về già: chọn gì cho hợp
Không có môn nào "tốt cho não nhất". Môn tốt là môn mình thích đủ để theo được lâu, có độ khó tăng dần, và nếu được thì làm cùng người khác.
| Hoạt động | Vì sao có ích | Bắt đầu thế nào |
|---|---|---|
| Nhạc cụ, hát | Phối hợp tay, tai, trí nhớ cùng lúc; có nhóm để sinh hoạt | Tìm lớp ở nhà văn hoá phường, câu lạc bộ người cao tuổi |
| Ngoại ngữ | Học từ mới, phát âm, nhớ cấu trúc; có mục tiêu như nói chuyện với cháu | Học mỗi ngày mười lăm phút, nhờ cháu kiểm tra |
| Dùng điện thoại thông minh | Thứ mới thật sự với nhiều người, lại có ích ngay: gọi video, xem bản đồ, đặt xe | Nhờ con cháu dạy từng việc một, ghi các bước ra sổ |
| Cờ tướng, cờ vua | Tính toán, lên kế hoạch, có bạn chơi | Ra công viên, câu lạc bộ cờ của phường |
| Vẽ, thêu, làm đồ thủ công | Tập trung, khéo tay, có sản phẩm để khoe | Bắt đầu từ mẫu đơn giản, tham gia nhóm bạn cùng sở thích |
Trò chơi giải đố trên điện thoại vui và vô hại, nhưng chơi giỏi một trò thường chỉ làm giỏi trò đó. Đừng thay buổi đi bộ hay buổi gặp bạn bằng việc ngồi giải đố một mình.
Con cái thấy bố mẹ quên nhiều: nên làm gì
Nói chuyện trí nhớ với bố mẹ rất dễ chạm tự ái. Đi theo các bước dưới đây giúp vừa tôn trọng bố mẹ, vừa không bỏ lỡ dấu hiệu.
- Quan sát và ghi lại vài tuần: chuyện gì, lúc nào, có lặp lại không, có ảnh hưởng sinh hoạt không.
- Hỏi những người hay gặp bố mẹ: hàng xóm, người giúp việc, anh chị em khác, để có bức tranh đầy đủ.
- Mở lời nhẹ nhàng, nói về sức khoẻ chung: "Lâu rồi bố mẹ chưa khám tổng quát, con đưa đi khám cả mắt, tai, huyết áp luôn".
- Đi khám cùng bố mẹ, mang theo sổ ghi và toàn bộ thuốc đang dùng.
- Tránh sửa sai, chế giễu hay kiểm tra bố mẹ trước mặt người khác; điều đó làm bố mẹ giấu đi chứ không giúp gì.
- Sắp xếp nhà cửa cho dễ nhớ: chỗ cố định cho chìa khoá, kính, điện thoại; hộp chia thuốc theo ngày; lịch lớn treo tường.
Những mẹo như nói to điều mình đang làm, ghi việc cần làm vào sổ nhỏ, để đồ đúng một chỗ có ích cho mọi lứa tuổi, không chỉ người hay quên.
Khi nào nên đưa bố mẹ đi khám vì trí nhớ
Hãy đi khám sớm, không chờ tới lần khám định kỳ, khi thấy một trong những điều sau:
- Quên ảnh hưởng tới việc tự lo cho mình: quên tắt bếp nhiều lần, quên uống thuốc hay uống trùng, không tự tính tiền được.
- Lạc đường ở chỗ quen, đi ra ngoài rồi không biết đường về.
- Thay đổi tính nết rõ, nghi ngờ người thân lấy đồ, hoang mang về thời gian và nơi chốn.
- Quên tiến triển nhanh trong vài tuần, hoặc xuất hiện đột ngột kèm nói khó, yếu tay chân: cần đi cấp cứu ngay.
- Câu nên hỏi bác sĩ: "Mẹ con quên như vậy có cần làm thêm kiểm tra gì không? Thuốc mẹ đang dùng có ảnh hưởng không? Gia đình nên theo dõi thêm điều gì?"
Đi khám sớm không có nghĩa là sẽ nghe tin xấu. Rất nhiều trường hợp tìm ra nguyên nhân sửa được, như thuốc, thiếu máu, tuyến giáp, trầm cảm. Và nếu đúng là bệnh, biết sớm giúp gia đình có thời gian chuẩn bị, bàn bạc khi bố mẹ còn tham gia quyết định được.
Câu hỏi thường gặp
Quên tên người quen có phải dấu hiệu lẫn không?
Thường là không. Quên tên người ít gặp rồi lát sau nhớ ra, hoặc được nhắc là nhớ ngay, là chuyện rất nhiều người có tuổi gặp. Đáng lo hơn là không nhận ra người thân quen hoặc quên cả việc vừa gặp họ.
Có thuốc hay thực phẩm nào giúp tăng trí nhớ cho người già không?
Không nên tin các sản phẩm quảng cáo bổ não. Cách có cơ sở là vận động, ngủ đủ, nghe rõ, giao tiếp, học điều mới và kiểm soát huyết áp, đường huyết theo lời bác sĩ. Mọi thuốc liên quan tới trí nhớ phải do bác sĩ kê.
Chơi trò giải đố có giúp người già chống quên không?
Giải đố vui và vô hại nhưng thường chỉ giúp giỏi chính trò đó. Hoạt động có nhiều lợi ích hơn là vận động, gặp gỡ, học thứ mới có độ khó như nhạc cụ, ngoại ngữ. Giải đố nên là thú vui thêm, không thay cho những việc ấy.
Bố mẹ không chịu đi khám trí nhớ thì làm sao?
Đừng nói thẳng là đi khám lẫn. Hãy đề nghị khám sức khoẻ tổng quát, khám mắt, khám tai, đo huyết áp; khi gặp bác sĩ thì kể thêm chuyện trí nhớ. Đi cùng bố mẹ và nói bằng giọng lo cho sức khoẻ chung giúp bố mẹ dễ đồng ý hơn.
Tuổi trung niên hay quên vì căng thẳng có đáng lo không?
Ở tuổi 40 đến 50, hay quên thường liên quan tới căng thẳng, ngủ thiếu, ôm quá nhiều việc cùng lúc. Bớt việc, ngủ đủ thường cải thiện rõ. Nếu quên kéo dài, nặng dần, ảnh hưởng công việc thì vẫn nên đi khám.
Người sống một mình làm sao giữ trí nhớ tốt?
Tạo nhịp gặp gỡ đều đặn: đi chợ, sinh hoạt câu lạc bộ, gọi video với con cháu hằng ngày, có bạn đi bộ buổi sáng. Kèm theo là giữ chỗ cố định cho đồ dùng, hộp chia thuốc và lịch treo tường để tự lo được việc hằng ngày.