Giữ răng miệng tốt khi về già cần ba việc: chải răng đúng cách hai lần mỗi ngày bằng bàn chải mềm và kem có fluor, làm sạch hàm giả mỗi tối, và đi nha sĩ đều đặn chứ không chờ đau mới đi. Răng tốt không chỉ để cười đẹp; răng là thứ quyết định ông bà có ăn được thịt, cá, rau hay chỉ còn húp cháo.
Nhiều gia đình coi rụng răng là chuyện đương nhiên của tuổi già. Thực tế răng thật có thể giữ được tới rất lâu nếu được chăm đúng, và người đã mất răng vẫn ăn nhai tốt với hàm giả vừa vặn. Bài này đi qua những thay đổi ở miệng khi có tuổi, cách chải và chăm hàm giả, chuyện khô miệng, và những dấu hiệu nên đi nha sĩ sớm.
Răng miệng quyết định chuyện ăn uống ở tuổi già
Ông Toàn, 70 tuổi ở Hải Phòng, mất dần mấy chiếc răng hàm, hàm giả làm từ mười năm trước đã lỏng, ăn cứ cộm. Ông bỏ dần thịt, rau xơ, chuyển sang cơm chan canh, cháo, bánh mềm. Một năm sau ông gầy đi thấy rõ, hay táo bón, đi lại mau mỏi. Không ai nghĩ gốc rễ nằm ở mấy chiếc răng.
Chuyện của ông không hiếm. Nhai kém làm người ta chọn đồ mềm, mà đồ mềm thường ít đạm, ít xơ; lâu ngày dẫn tới thiếu chất, yếu cơ. Răng đau, miệng loét, hàm giả cộm còn làm ăn mất ngon, ngại ăn trước mặt người khác, ngại đi ăn cỗ. Nói không rõ vì thiếu răng làm ông bà ngại trò chuyện.
Ngược lại, sửa lại một bộ hàm giả, nhổ một chiếc răng lung lay gây đau, điều trị viêm lợi có thể làm bữa ăn của ông bà khác hẳn. Vì thế chăm răng miệng nên được xếp ngang hàng với việc giữ huyết áp, đường huyết, chứ không phải chuyện để sau.
Những thay đổi ở miệng khi có tuổi
Lợi tụt, chân răng lộ ra. Phần chân răng không có lớp men cứng bảo vệ nên dễ sâu và ê buốt. Sâu chân răng ở người lớn tuổi hay âm thầm, phát hiện khi đã lớn.
Khô miệng. Nhiều thuốc người già hay dùng làm giảm nước bọt. Nước bọt ít thì răng dễ sâu, hàm giả khó bám, nuốt khó, miệng hay bỏng rát.
Viêm lợi, viêm quanh răng. Mảng bám tích tụ ở chân răng gây viêm, chảy máu khi chải, lâu dần làm răng lung lay. Người tiểu đường cần để ý hơn vì hai bệnh này ảnh hưởng qua lại.
Răng mòn và giòn. Sau nhiều chục năm nhai, cắn, nghiến, răng mòn và dễ mẻ. Thói quen cắn hạt cứng, mở nắp chai bằng răng nên bỏ.
Thói quen cũ khó bỏ. Xỉa răng bằng tăm tre sau mỗi bữa, ăn trầu thời trẻ, súc miệng bằng nước muối đặc thay cho chải răng là những nếp quen của nhiều ông bà. Tăm cứng chọc nhiều làm lợi tụt và kẽ răng thưa thêm; nước muối không thay được bàn chải. Nên đổi dần sang chỉ nha khoa hoặc bàn chải kẽ.
Tay kém khéo. Run tay, đau khớp ngón tay, mắt kém làm việc chải răng không còn kỹ như xưa. Đây là chỗ con cháu và dụng cụ phù hợp giúp được nhiều.
Chải răng đúng cách cho người lớn tuổi
Chải răng tưởng ai cũng biết, nhưng thói quen chải mạnh, chải nhanh, chải ngang từ hồi trẻ lại hại cho lợi đã tụt. Các bước dưới đây hợp với phần đông người lớn tuổi còn răng thật:
- Chọn bàn chải lông mềm, đầu nhỏ. Tay cầm yếu hay run thì chọn loại cán to, hoặc quấn thêm miếng xốp quanh cán cho dễ nắm.
- Dùng kem đánh răng có fluor, lượng bằng hạt đậu.
- Chải hai lần mỗi ngày, buổi tối trước khi ngủ là lần quan trọng nhất.
- Đặt lông bàn chải nghiêng về phía lợi, chải nhẹ bằng những chuyển động nhỏ, chú ý vùng chân răng sát lợi.
- Chải đủ các mặt: mặt ngoài, mặt trong, mặt nhai, theo một thứ tự cố định để không sót.
- Làm sạch kẽ răng bằng chỉ nha khoa hoặc bàn chải kẽ cỡ vừa, theo hướng dẫn của nha sĩ.
- Sau khi chải, nhổ bọt nhưng không cần súc thật kỹ bằng nước, để fluor còn lại trên răng lâu hơn.
Bàn chải xơ, toè lông thì thay, thường khoảng vài tháng một lần. Bàn chải điện có thể giúp người tay yếu, nhưng không bắt buộc; chải đúng bằng bàn chải thường vẫn tốt.
Chăm hàm giả tháo lắp hằng ngày
Hàm giả cũng tích mảng bám như răng thật, và nếu không được làm sạch có thể gây hôi miệng, viêm niêm mạc, nấm miệng. Cách chăm đúng không mất nhiều thời gian:
| Việc | Cách làm | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Sau mỗi bữa | Tháo ra, rửa dưới vòi nước, súc miệng | Để nguyên hàm giả cả ngày, thức ăn kẹt bên dưới |
| Mỗi tối | Chải hàm bằng bàn chải mềm riêng, xà phòng nhẹ hoặc dung dịch nha sĩ chỉ | Chải bằng kem đánh răng hạt thô làm xước hàm |
| Ban đêm | Tháo hàm cho lợi nghỉ, ngâm trong cốc nước sạch có nắp | Đeo hàm khi ngủ, để hàm khô ngoài không khí làm cong vênh |
| Chăm lợi và lưỡi | Lau nhẹ lợi, lưỡi bằng khăn mềm hay bàn chải mềm | Chỉ lo cho hàm mà quên phần miệng bên dưới |
| Khi hàm lỏng, cộm | Đi nha sĩ chỉnh hoặc làm lại | Tự mài, tự uốn, hoặc dùng keo dán mãi thay vì chỉnh |
Khi rửa hàm, nên đặt một chiếc khăn hay chậu nước bên dưới để lỡ tay đánh rơi hàm không bị vỡ. Hàm dùng lâu năm thường lỏng dần vì xương hàm thay đổi; đó là chuyện bình thường và có cách chỉnh, không phải chịu đựng.
Khô miệng: nguyên nhân hay gặp và cách đỡ
Khô miệng là than phiền rất hay gặp ở người lớn tuổi nhưng ít ai nói với bác sĩ vì nghĩ là chuyện vặt. Nguyên nhân hay gặp nhất là thuốc: thuốc huyết áp, thuốc chống dị ứng, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm và nhiều loại khác có thể làm giảm nước bọt. Uống ít nước, thở bằng miệng khi ngủ, một số bệnh toàn thân cũng gây khô miệng.
Những cách đỡ trong đời sống: uống từng ngụm nước nhỏ suốt ngày, nhất là trong bữa ăn; bớt trà đặc, cà phê, rượu; dùng máy tạo ẩm hoặc để chậu nước trong phòng ngủ nếu không khí quá khô; nhai kỹ thức ăn để kích thích nước bọt. Không ngậm kẹo ngọt liên tục vì đường làm sâu răng nhanh hơn khi miệng đã khô.
Quan trọng nhất là đừng tự bỏ thuốc vì nghĩ thuốc gây khô miệng. Hãy kể với bác sĩ đang kê thuốc; có khi bác sĩ điều chỉnh được, có khi không, nhưng nha sĩ sẽ biết để bảo vệ răng kỹ hơn cho người khô miệng.
Mất răng: làm lại hàm hay để vậy
Không nên để mất răng kéo dài mà không xử lý. Chỗ trống làm răng bên cạnh nghiêng dần, răng đối diện trồi ra, nhai lệch một bên. Mất nhiều răng hàm thì gần như không nhai được thức ăn xơ.
Có nhiều cách thay răng. Hàm tháo lắp, cầu răng, cấy ghép đều có chỗ dùng. Lựa chọn tuỳ số răng mất, tình trạng xương hàm, sức khoẻ toàn thân, khả năng tự chăm sóc và điều kiện gia đình; nha sĩ sẽ giải thích ưu nhược từng cách.
Sức khoẻ toàn thân cần được tính tới. Người đang dùng thuốc chống đông, có bệnh tim, tiểu đường chưa ổn, dùng thuốc điều trị loãng xương cần báo nha sĩ trước khi nhổ răng hay làm thủ thuật.
Đừng chạy theo lời quảng cáo. Những lời hứa "trồng răng trong một ngày", "không đau, không biến chứng" nên được hỏi lại kỹ. Hỏi nha sĩ về số lần hẹn, cách chăm sau làm và khi có vấn đề thì xử lý ra sao.
Hàm giả cũ cần được kiểm tra. Một bộ hàm dùng nhiều năm có thể đã không còn khớp. Đưa ông bà đi kiểm tra hàm định kỳ, kể cả khi ông bà không than.
Con cháu giúp ông bà chăm răng thế nào
Khi ông bà tay yếu, mắt kém, hay quên, việc chăm răng thường bị bỏ dở đầu tiên. Vài việc con cháu làm được:
- Chuẩn bị sẵn dụng cụ ở bồn rửa: bàn chải cán to, kem có fluor, cốc ngâm hàm có nắp, khăn lót.
- Nhắc chải răng gắn với một việc cố định, như sau bữa tối và trước giờ xem thời sự.
- Nhìn vào miệng ông bà thỉnh thoảng: lợi có sưng đỏ, có vết loét, hàm giả có bẩn không.
- Với người lẫn hoặc nằm một chỗ: chải giúp từ phía sau hoặc bên cạnh, nói trước từng bước, làm nhẹ nhàng.
- Đưa ông bà đi nha sĩ đều đặn, mang theo danh sách thuốc đang dùng.
Nếu ông bà không thích bị nhìn vào miệng, hãy nhờ nha sĩ dặn trực tiếp những việc cần làm ở nhà; lời của nha sĩ thường được nghe hơn lời con cháu. Ông Toàn sau khi được con trai đưa đi làm lại hàm, mất chừng một tháng để quen, nay ăn được rau luộc và thịt kho trở lại. Con trai chỉ tiếc là không đưa ông đi sớm hơn hai năm.
Khi nào nên đi nha sĩ sớm
Ngoài lịch khám đều đặn theo hẹn của nha sĩ, hãy đi khám sớm khi thấy:
- Vết loét trong miệng không lành sau khoảng hai tuần, hoặc mảng trắng, mảng đỏ bất thường ở lưỡi, má, lợi.
- Chảy máu lợi khi chải kéo dài, lợi sưng, có mủ, hôi miệng dai dẳng.
- Răng lung lay, đau khi nhai, ê buốt nhiều.
- Hàm giả lỏng, cộm, gây loét, hoặc ông bà bỏ không đeo nữa.
- Sưng mặt, sưng hàm, sốt: cần đi khám ngay.
- Câu nên hỏi nha sĩ: "Bố con đang dùng các thuốc này, cần lưu ý gì khi nhổ hay chữa răng? Nên dùng loại bàn chải, kem nào? Bao lâu nên quay lại kiểm tra?"
Lần đầu đưa ông bà đi, nên chọn giờ buổi sáng khi ông bà còn khoẻ, mang theo hàm giả nếu có, và để ông bà tự nói điều mình khó chịu trước khi người nhà kể thêm.
Câu hỏi thường gặp
Người già có nên đánh răng bằng bàn chải điện không?
Bàn chải điện có thể giúp người tay yếu, run tay chải sạch hơn, nhưng không bắt buộc. Bàn chải thường lông mềm, chải đúng cách hai lần mỗi ngày vẫn hiệu quả. Chọn loại ông bà cầm dễ và chịu dùng đều là được.
Có nên đeo hàm giả khi đi ngủ không?
Thường nên tháo hàm giả tháo lắp khi ngủ để lợi được nghỉ và hàm được làm sạch, ngâm trong cốc nước sạch có nắp. Một số trường hợp đặc biệt nha sĩ có thể dặn khác, khi đó làm theo lời nha sĩ của mình.
Chảy máu chân răng khi chải có phải do chải mạnh không?
Có thể do chải mạnh, nhưng hay gặp hơn là do viêm lợi vì mảng bám. Chải nhẹ nhưng kỹ vùng sát lợi thường giúp đỡ dần. Nếu chảy máu kéo dài, kèm sưng, hôi miệng, răng lung lay thì nên đi nha sĩ.
Ông bà bị khô miệng có nên ngậm kẹo cho đỡ không?
Không nên ngậm kẹo ngọt liên tục vì miệng khô cộng đường làm răng sâu nhanh. Uống nước từng ngụm, nhai kỹ thức ăn, bớt trà đặc và cà phê. Kể với bác sĩ nếu đang dùng nhiều thuốc vì thuốc là nguyên nhân hay gặp.
Đã mất hết răng có cần đi khám nha sĩ nữa không?
Vẫn cần. Nha sĩ kiểm tra hàm giả còn khớp không, lợi và niêm mạc miệng có vết loét, mảng bất thường không. Hàm lỏng dần theo thời gian vì xương hàm thay đổi nên cần chỉnh hoặc làm lại để ăn nhai thoải mái.
Người già có cần dùng nước súc miệng không?
Không phải ai cũng cần. Chải răng đúng và làm sạch kẽ là việc chính. Một số loại nước súc miệng có cồn có thể làm khô miệng thêm. Nếu muốn dùng hoặc đang có vấn đề về lợi, hãy hỏi nha sĩ loại phù hợp.