Sức khoẻ ở tuổi 70 phần lớn được tích luỹ từ tuổi 40: vận động có sức cơ, ăn uống điều độ, ngủ đủ, bỏ thuốc lá, bớt rượu bia, giữ cân nặng và giữ các bệnh mạn tính ổn định theo đúng hướng dẫn bác sĩ. Không thói quen nào trong số đó là bí mật; cái khó là bắt đầu khi còn khoẻ và giữ được suốt ba mươi năm.
Tuổi 40 đến 55 là lúc nhiều người bận nhất đời: công việc ở đỉnh, con đang tuổi ăn học, bố mẹ bắt đầu ốm đau. Sức khoẻ của chính mình thường bị xếp cuối cùng. Bài này không liệt kê thêm lời khuyên chung chung, mà giúp bạn chọn vài việc đáng làm nhất, cách lồng vào lịch đã kín, và một bản kế hoạch gói gọn trong một trang giấy.
Vì sao tuổi 40 là lúc nên bắt đầu
Có thể hình dung sức khoẻ như một khoản tích luỹ. Sức cơ, sức bền tim phổi, mật độ xương đều đạt đỉnh ở tuổi trẻ rồi giảm dần; người bước vào tuổi già với nền càng dày thì càng lâu chạm tới ngưỡng phải nhờ người khác. Tuổi 40 là lúc nền còn khá, cơ thể còn đáp ứng nhanh với tập luyện, và các thói quen có đủ thời gian để thành nếp.
Đây cũng là tuổi nhiều bệnh mạn tính bắt đầu lộ ra: huyết áp nhích lên, đường huyết chớm cao, mỡ máu, gan nhiễm mỡ. Phát hiện ở giai đoạn này và sống đúng cách thì nhiều người giữ được ổn định rất lâu. Để tới khi có biến chứng mới bắt đầu thay đổi thì vất vả hơn nhiều.
Một lý do nữa ít ai nghĩ tới: con cái đang nhìn. Bố mẹ tuổi 40 đi bộ mỗi sáng, ăn ít mặn, không hút thuốc là bài học sức khoẻ mạnh nhất cho con, và cũng là cách để ba mươi năm sau con không phải vừa lo việc vừa chăm bố mẹ ốm nặng.
Làm gì ở tuổi 40 để tuổi 70 được nhờ
Bảng dưới gom những thói quen có lợi lâu dài nhất, kèm phần "được nhờ" ở tuổi già để thấy vì sao đáng bỏ công. Các bài khác trên Hậu Vận đi sâu từng thói quen.
| Thói quen bắt đầu từ tuổi 40 | Tuổi 70 được nhờ ở đâu | Bắt đầu nhỏ nhất |
|---|---|---|
| Tập sức cơ hai, ba buổi mỗi tuần | Tự đứng dậy, tự xách đồ, ít ngã | Đứng lên ngồi xuống ghế mỗi tối |
| Vận động đều đặn, đi bộ nhanh | Tim phổi bền, đường huyết ổn hơn | Đi bộ mười lăm phút sau bữa tối |
| Ăn đủ rau, đủ đạm, bớt muối và đường | Huyết áp, cân nặng dễ giữ | Một chén nước chấm chung thay lọ riêng |
| Ngủ đủ, giờ giấc đều | Đầu óc minh mẫn, tâm trạng ổn | Cất điện thoại khỏi giường |
| Không thuốc lá, bớt rượu bia | Giảm nguy cơ bệnh tim, phổi, gan | Đặt ngày bỏ; mỗi tuần thêm một ngày không rượu |
| Giữ bạn bè, nhóm sinh hoạt | Ít cô đơn khi về hưu | Một buổi cà phê cố định mỗi tuần |
| Chăm mắt, tai, răng | Còn đọc, còn nghe, còn nhai | Đi khám khi thấy có thay đổi, không để dồn |
Không cần làm cả bảy việc cùng lúc. Chọn một hai việc dễ nhất với hoàn cảnh mình, giữ được ba tháng, rồi mới thêm việc kế tiếp.
Rượu bia ở tuổi trung niên: bớt thế nào khi tiếp khách không tránh được
Nhìn thẳng vào lượng mình uống. Ghi lại một tháng: bao nhiêu buổi nhậu, mỗi buổi chừng nào. Nhiều người ngạc nhiên vì con số thật cao hơn mình tưởng, nhất là những bữa "chỉ vài lon".
Đặt ngày không rượu cố định. Mỗi tuần có vài ngày hoàn toàn không uống giúp cơ thể nghỉ và giúp mình biết mình có đang phụ thuộc không. Thấy khó chịu, bứt rứt khi không uống là dấu hiệu nên nói với bác sĩ.
Có câu từ chối sẵn. "Em đang uống thuốc", "hôm nay em lái xe", "bác sĩ dặn em kiêng" là những câu ít ai ép thêm. Nói sớm từ đầu bữa dễ hơn từ chối giữa chừng.
Ăn trước, uống chậm, xen nước lọc. Uống lúc bụng đói, uống dồn theo vòng mời là cách say nhanh nhất. Mỗi ly rượu xen một cốc nước lọc giúp chậm lại.
Không uống khi đang dùng thuốc mà chưa hỏi bác sĩ. Rượu tương tác với nhiều thuốc huyết áp, tiểu đường, an thần, giảm đau. Hỏi bác sĩ một câu trước còn hơn phải vào viện sau.
Sống đúng với bệnh mạn tính để không thành gánh nặng về sau
Dùng thuốc đều, đúng giờ, kể cả khi thấy khoẻ. Huyết áp, đường huyết "ổn" thường là nhờ thuốc. Tự ý bỏ thuốc khi thấy chỉ số đẹp là sai lầm rất hay gặp và dễ dẫn tới biến chứng.
Có một cuốn sổ sức khoẻ. Ghi các chỉ số tự đo ở nhà như huyết áp, đường huyết nếu bác sĩ dặn, tên thuốc đang dùng, những lần thay đổi thuốc. Mang theo mỗi lần đi khám.
Một chỗ khám chính. Đi nhiều nơi, mỗi nơi kê một ít thuốc, dễ trùng thuốc và khó theo dõi. Có một bác sĩ nắm toàn bộ bệnh sử là lợi thế lớn khi về già.
Không thêm thứ gì theo lời mách. Lá cây, rượu ngâm, sản phẩm quảng cáo "hạ đường huyết", "thông mạch" có thể ảnh hưởng tới thuốc đang dùng. Muốn thử gì, hỏi bác sĩ trước.
Hiểu bệnh của chính mình. Biết chỉ số mục tiêu của mình là bao nhiêu, dấu hiệu nào là cảnh báo cần đi khám ngay. Hỏi bác sĩ tới khi hiểu, đừng ngại.
Cân nặng và vòng eo: theo dõi gì, sửa gì
Ở tuổi trung niên, nhiều người cân nặng chỉ nhích lên chút ít mỗi năm nên không để ý, nhưng mỡ dồn dần vào vùng bụng. Mỡ bụng đi cùng nhiều nguy cơ như tăng huyết áp, rối loạn đường huyết, mỡ máu, gan nhiễm mỡ. Vì vậy ngoài cân nặng, nên theo dõi thêm vòng eo: đo bằng thước dây ngang rốn, buổi sáng, đứng thẳng, thở ra bình thường. Ngưỡng nào là cao với mình thì hỏi bác sĩ, vì còn tuỳ giới, vóc người và bệnh đang có.
Cách sửa ít khi nằm ở chế độ ăn kiêng khắc nghiệt. Ăn kiêng gắt vài tuần rồi bỏ thường làm cân lên lại, có khi mất thêm cơ. Hướng bền hơn là những thay đổi nhỏ giữ được lâu: bớt nước ngọt, bớt cơm thêm rau, bớt bữa nhậu, đi bộ thêm mỗi ngày, tập sức cơ để giữ cơ trong lúc giảm mỡ.
Cũng cần nói điều ngược lại: sau tuổi 65, sụt cân không chủ ý đáng lo hơn tăng vài cân. Người lớn tuổi không nên tự ăn kiêng giảm cân khi chưa hỏi bác sĩ, vì giảm cân kèm mất cơ có thể làm yếu đi nhanh hơn.
Căng thẳng tuổi kẹp giữa: sức khoẻ tinh thần cũng là sức khoẻ
Chị Mai, 45 tuổi ở Hà Nội, sáng đưa mẹ đi khám, chiều về đón con đi học thêm, tối ngồi soạn báo cáo. Đã ba năm chị không có một buổi nào cho riêng mình. Chị không ốm nặng, nhưng hay đau đầu, mất ngủ, cáu với chồng con, rồi lại tự trách. Đây là hình ảnh quen của thế hệ kẹp giữa: chăm người trên, lo người dưới, quên mất chính mình.
Căng thẳng kéo dài không chỉ làm mệt tinh thần mà còn kéo theo những thói quen hại sức khoẻ: ăn vội, ngủ ít, uống thêm vài ly cho dễ ngủ, bỏ tập. Gỡ căng thẳng không nhất thiết phải là kỳ nghỉ dài; thường là những việc nhỏ được giữ cố định: một buổi đi bộ một mình mỗi tuần, chia việc chăm bố mẹ với anh chị em theo lịch rõ ràng, nói "không" với một số việc không cần thiết.
Nếu buồn chán, lo âu kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú với những việc trước đây thích, khó ngủ, khó tập trung, thì đó là chuyện nên nói với bác sĩ. Chăm sóc sức khoẻ tinh thần ở tuổi trung niên cũng là chuẩn bị cho tuổi già, vì người biết cách xử lý căng thẳng từ sớm thường đi qua những biến cố về sau vững hơn.
Kế hoạch sức khoẻ một trang giấy
Kế hoạch dài và đẹp thường bị bỏ sau hai tuần. Một trang giấy dán ở cửa tủ lạnh có tác dụng hơn. Gợi ý cách viết:
- Viết một câu lý do: "Tuổi 70 muốn tự đi chợ, tự đi chơi với bạn, bế được cháu".
- Chọn hai thói quen bắt đầu ngay, viết cụ thể: "Đi bộ hai mươi phút sau bữa tối, năm tối mỗi tuần".
- Viết một thứ sẽ bớt: "Không uống rượu bia từ thứ Hai tới thứ Năm".
- Ghi tên bác sĩ hay nơi khám chính, các bệnh đang có, các thuốc đang dùng.
- Ghi một người đồng hành: vợ, chồng, bạn thân, con cùng làm hoặc nhắc nhau.
- Đặt ngày xem lại, ba tháng một lần: giữ được gì, vấp ở đâu, thêm gì.
Ông Quang, 60 tuổi ở Lâm Đồng, viết trang kế hoạch đầu tiên ở tuổi 54. Sáu năm sau, trang giấy đã đổi nhiều lần, nhưng thói quen đi bộ buổi tối thì chưa từng bỏ, và ông vẫn leo được lên đồi thông sau nhà mà không phải nghỉ.
Những dấu hiệu không nên chờ, phải gặp bác sĩ sớm
Thói quen tốt không thay được việc đi khám khi cơ thể báo động. Những dấu hiệu sau ở tuổi trung niên không nên để qua:
- Đau tức ngực khi gắng sức, khó thở bất thường, tim đập loạn.
- Yếu hoặc tê một bên người, méo miệng, nói khó, dù chỉ thoáng qua: cần đi cấp cứu ngay.
- Sụt cân không rõ lý do, mệt mỏi kéo dài, chán ăn.
- Đi ngoài ra máu, thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài, nuốt nghẹn.
- Ho kéo dài nhiều tuần, khàn tiếng kéo dài.
- Buồn chán, lo âu, mất ngủ kéo dài ảnh hưởng công việc và gia đình.
- Câu nên hỏi bác sĩ: "Với tuổi và bệnh sử của con, con nên chú ý những gì? Chỉ số nào nên tự theo dõi ở nhà? Thuốc đang dùng có cần lưu ý gì khi tập luyện hay uống rượu không?"
Khi đi khám, kể đủ cả những chuyện tưởng không liên quan như ngủ kém, căng thẳng, uống rượu bao nhiêu. Bác sĩ chỉ giúp được tới mức thông tin mình kể ra.
Câu hỏi thường gặp
Ngoài 40 tuổi nên bắt đầu thay đổi thói quen nào trước?
Chọn việc dễ nhất với hoàn cảnh mình để có thắng lợi đầu tiên, thường là đi bộ sau bữa tối hoặc bớt muối trong bữa ăn. Người đang hút thuốc thì bỏ thuốc lá là việc có lợi lớn nhất. Giữ được ba tháng rồi mới thêm việc mới.
Đã có huyết áp cao ở tuổi 45 thì tuổi già có khó khăn không?
Không nhất thiết. Nhiều người có huyết áp cao từ tuổi trung niên vẫn sống khoẻ tới già nhờ dùng thuốc đều, ăn ít muối, vận động, không hút thuốc và theo dõi với bác sĩ. Điều đáng lo là bỏ thuốc hay không theo dõi.
Uống rượu bia bao nhiêu thì được coi là ít?
Không có mức uống nào hoàn toàn không có hại, và mức phù hợp còn tuỳ sức khoẻ, thuốc đang dùng. Càng ít càng tốt. Người có bệnh gan, tim mạch, tiểu đường, đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ xem mình có nên uống chút nào không.
Công việc bận quá thì làm sao giữ thói quen tốt?
Gắn thói quen vào việc vốn đã làm mỗi ngày: đi bộ sau bữa tối, đứng lên ngồi xuống ghế khi xem thời sự, đi cầu thang thay thang máy. Mười lăm phút mỗi ngày đều đặn có lợi hơn một buổi dài thỉnh thoảng mới có.
Tuổi trung niên hay căng thẳng có ảnh hưởng tới tuổi già không?
Căng thẳng kéo dài làm người ta ngủ kém, ăn vội, uống nhiều, bỏ vận động, những thứ đều ảnh hưởng tới sức khoẻ về sau. Học cách xử lý căng thẳng từ sớm và tìm bác sĩ khi buồn chán kéo dài là một phần của chuẩn bị tuổi già.
Có nên dùng thực phẩm chức năng từ tuổi 40 để phòng bệnh tuổi già không?
Không nên tự dùng theo quảng cáo. Thói quen sống mới là thứ có lợi lâu dài. Nếu nghi mình thiếu chất gì, hãy hỏi bác sĩ; chỉ bổ sung khi bác sĩ thấy cần và dặn cụ thể cách dùng.