Người trung niên và người già nên hướng tới tổng cộng khoảng 150 phút vận động mức vừa mỗi tuần, như đi bộ nhanh ba mươi phút năm ngày, theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới; "nhanh" là đi tới mức vẫn nói chuyện được nhưng không hát nổi. Người mới bắt đầu hay có bệnh thì đi ít hơn và tăng dần, quan trọng là đều đặn.
Đi bộ rẻ, dễ, không cần dụng cụ, đi một mình hay đi cùng bạn đều được, và là môn nhiều người giữ được tới tuổi tám mươi. Nhưng đi bộ cũng có những lỗi rất hay gặp: đi quá thong thả nên ít tác dụng, ngày đầu đi quá sức rồi đau chân bỏ cuộc, đi sai giờ, sai giày. Bài này giúp bạn đi bộ cho đúng và đủ, kể cả khi đang đau gối hay có bệnh mạn tính.
Đi bộ đem lại gì, và không đem lại gì
Đi bộ đều đặn giúp tim phổi bền hơn, đường huyết và huyết áp dễ kiểm soát hơn, giúp giữ cân nặng, ngủ ngon hơn và tinh thần nhẹ nhõm hơn. Đi bộ ngoài trời buổi sáng còn giúp nhịp sinh học đều, gặp gỡ hàng xóm, bạn bè. Với người có bệnh mạn tính, đi bộ là một phần của việc điều trị mà bác sĩ hay dặn, bên cạnh thuốc.
Nhưng đi bộ không làm được mọi thứ. Đi bộ thong thả không đủ nặng để giữ sức cơ đùi, cơ tay; người chỉ đi bộ vẫn có thể yếu dần khi đứng dậy khỏi ghế thấp hay xách đồ nặng. Đi bộ cũng không thay được bài tập thăng bằng. Vì thế đi bộ nên đi kèm vài buổi tập sức cơ và thăng bằng mỗi tuần, nhất là sau tuổi 60.
Chú Dũng, 52 tuổi ở Đà Nẵng, đi bộ đều mười năm nay quanh bờ biển nhưng vẫn thấy leo dốc mỏi gối. Khi thêm hai buổi tập đứng lên ngồi xuống ghế, nhón gót mỗi tuần, sau vài tháng chú leo dốc nhẹ hẳn. Đi bộ là nền, không phải toàn bộ.
Đi nhanh cỡ nào là vừa: tự đo bằng hơi thở
Không cần đồng hồ đo nhịp tim, cách đơn giản và được dùng rộng rãi là thử nói chuyện trong lúc đi. Bảng dưới giúp tự nhận mức độ:
| Mức | Cảm giác khi nói chuyện | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Thong thả | Nói chuyện, hát được thoải mái, thở bình thường | Khởi động, thả lỏng, ngày mệt, người mới ốm dậy |
| Vừa (đi bộ nhanh) | Nói được thành câu nhưng không hát được, thở nhanh hơn, hơi ấm người | Phần chính của buổi đi, là mức tính vào 150 phút mỗi tuần |
| Mạnh | Chỉ nói được vài từ rồi phải lấy hơi | Đoạn ngắn với người đã quen và khoẻ; người có bệnh tim mạch phải hỏi bác sĩ |
Người mới bắt đầu nên dành phần lớn thời gian ở mức thong thả rồi chuyển dần sang mức vừa. Người đang dùng thuốc huyết áp, thuốc tim có thể thấy nhịp tim tăng ít hơn bình thường, nên cảm giác hơi thở là thước đo hợp hơn số nhịp tim.
Kế hoạch tám tuần cho người bắt đầu từ con số không
Bà Sáu, 65 tuổi ở TP Hồ Chí Minh, gần như không vận động mấy năm nay, được bác sĩ dặn đi bộ để giữ đường huyết. Kế hoạch dưới đây là gợi ý cho người như bà; mỗi tuần chỉ tăng lên khi tuần trước đi thấy dễ chịu.
| Tuần | Mỗi buổi | Số buổi mỗi tuần |
|---|---|---|
| Tuần 1 đến 2 | Mười phút thong thả, có thể chia hai lần năm phút | Năm buổi |
| Tuần 3 đến 4 | Mười lăm phút, xen vài đoạn đi nhanh hơn | Năm buổi |
| Tuần 5 đến 6 | Hai mươi phút, phần giữa đi mức vừa | Năm buổi |
| Tuần 7 đến 8 | Ba mươi phút, năm phút đầu và cuối đi thong thả | Năm buổi |
| Từ tuần 9 | Giữ mức này, thêm hai buổi tập sức cơ, thăng bằng | Đều đặn quanh năm |
Đau chân, mệt kéo dài sang hôm sau là dấu hiệu tăng hơi nhanh; quay lại mức tuần trước. Chia nhỏ buổi đi cũng được: ba lần mười phút mỗi ngày có lợi gần như một lần ba mươi phút, rất hợp với người bận hoặc mau mỏi.
Tư thế đi bộ đúng: tự kiểm từ đầu xuống chân
Đi bộ ai cũng biết, nhưng sau nhiều năm ngồi bàn giấy hay làm việc nặng, dáng đi của nhiều người đã lệch mà không hay. Vài điểm tự kiểm khi đi, mỗi buổi để ý một hai điểm:
- Đầu thẳng, mắt nhìn phía trước vài bước, không cúi gằm xuống chân hay xuống điện thoại.
- Vai thả lỏng, không nhún vai lên tai; ngực mở tự nhiên để thở dễ.
- Tay co khuỷu nhẹ, đánh tay tự nhiên theo nhịp chân, không vung quá đà sang hai bên.
- Bụng hơi siết nhẹ, lưng thẳng, không ưỡn hay khom.
- Đặt gót xuống trước rồi lăn sang mũi chân, đẩy đi bằng ngón chân.
- Bước vừa phải; muốn đi nhanh thì tăng số bước, không cố bước thật dài.
Nếu dáng đi thay đổi rõ trong thời gian ngắn, như bước ngắn dần, lê chân, hay vấp, đi lệch một bên, thì nên đi khám thay vì cố sửa tư thế. Người nhà đi cùng thường thấy những thay đổi này trước người đi, nên hãy nói ra nhẹ nhàng khi để ý thấy.
Giày, giờ đi và nơi đi
Giày quan trọng hơn trang phục. Giày có đế bám, lót êm vừa, mũi giày rộng cho ngón chân, buộc dây hoặc quai dán chắc chắn. Dép lê, dép tổ ong, giày quá cũ mòn đế làm dễ trượt, đau gót. Người tiểu đường nên chọn giày vừa khít, không cọ xát.
Chọn giờ theo thời tiết và sức khoẻ. Trời nắng nóng thì đi sáng sớm hoặc chiều muộn. Mùa lạnh ở miền Bắc, người có huyết áp cao, bệnh tim không nên ra đi bộ quá sớm khi trời còn rét đậm; đợi trời ấm hơn hoặc đi trong nhà, hành lang.
Nơi đi bằng phẳng, có ánh sáng. Công viên, sân trường, bờ hồ có lối đi phẳng an toàn hơn vỉa hè lồi lõm, đường nhiều xe. Tránh đi một mình ở đường vắng, tối.
Mang nước và điện thoại. Uống vài ngụm trước, trong và sau khi đi, nhất là ngày nóng. Mang điện thoại để gọi khi cần; người có bệnh nên có tờ ghi tên bệnh, thuốc đang dùng và số người nhà trong túi.
Đi sau bữa ăn bao lâu. Đi thong thả nhẹ sau bữa ăn thường dễ chịu; đi nhanh ngay khi vừa ăn no dễ đầy bụng, khó thở. Người tiểu đường nên hỏi bác sĩ giờ đi phù hợp với thuốc đang dùng.
Đi bộ khi đang đau gối, tiểu đường, huyết áp cao
Đau gối do thoái hoá. Nhiều người đau gối ngại đi bộ, nhưng vận động vừa sức thường giúp khớp đỡ cứng và cơ quanh gối khoẻ hơn. Đi trên mặt phẳng, bước ngắn, tránh dốc và cầu thang dài, chia buổi đi ngắn. Đau tăng, sưng nóng thì nghỉ và hỏi bác sĩ.
Tiểu đường. Đi bộ giúp kiểm soát đường huyết, nhưng người dùng thuốc hạ đường huyết hay insulin cần biết dấu hiệu hạ đường huyết như run tay, vã mồ hôi, đói cồn cào, choáng, và mang theo đồ ngọt nhỏ. Kiểm tra bàn chân mỗi tối xem có phồng rộp, vết xước không.
Huyết áp cao, bệnh tim. Đi bộ mức vừa thường được khuyên, nhưng hỏi bác sĩ mức nào an toàn, đặc biệt người vừa mới phát hiện bệnh hoặc đang điều chỉnh thuốc. Tránh nín thở, tránh đi gắng sức trong trời quá nóng hoặc quá lạnh.
Vừa ốm dậy, vừa mổ xong. Bắt đầu lại từ mức rất nhẹ, thời gian ngắn, theo lời dặn của bác sĩ điều trị. Vài phút đi lại trong nhà mỗi giờ đã là khởi đầu tốt; đừng so với mức trước khi ốm, cứ tăng dần theo tuần là cơ thể theo kịp.
Những lỗi hay gặp khi đi bộ tập thể dục
Đi bộ đơn giản nên ít ai nghĩ mình đi sai. Những lỗi dưới đây làm giảm tác dụng hoặc gây đau, gây ngã:
- Đi quá thong thả, vừa đi vừa dừng nói chuyện, nên buổi đi gần như không làm tim phổi phải làm việc.
- Ngày đầu hăng hái đi một tiếng, hôm sau đau chân, bỏ luôn cả tháng.
- Đi giật lùi, vừa đi vừa vỗ tay mạnh, đánh tay quá đà theo trào lưu ở công viên; đi giật lùi trên đường đông người dễ ngã.
- Cúi gằm mặt nhìn điện thoại khi đi; nên nhìn phía trước, vai thả lỏng, tay đánh tự nhiên.
- Không khởi động, không đi chậm lại cuối buổi, dừng đột ngột rồi ngồi ngay.
- Đi bộ khi đang sốt, mệt nhiều, thiếu ngủ, hoặc cố đi khi thấy đau ngực.
Không cần đếm đủ một con số bước chân nhất định mỗi ngày. Thời gian đi ở mức vừa và sự đều đặn quan trọng hơn con số trên đồng hồ đếm bước.
Giữ đều đặn và khi nào phải dừng lại, gặp bác sĩ
Cái khó nhất của đi bộ không phải là đi mà là đi đều quanh năm. Vài cách giữ nhịp, và những dấu hiệu phải dừng ngay:
- Có bạn đi cùng hoặc nhóm đi bộ buổi sáng: hẹn nhau thì khó bỏ hơn tự hứa với mình.
- Có phương án ngày mưa: đi trong hành lang chung cư, nhà văn hoá, đi tại chỗ trong nhà theo nhạc.
- Ghi mỗi buổi đi vào lịch, đánh dấu cho thấy chuỗi ngày đều.
- Dừng ngay và đi khám khi: đau, tức, nặng ngực; khó thở bất thường; choáng váng, sắp ngất; tim đập loạn; đau bắp chân dữ dội khi đi phải dừng lại.
- Đau một bên chân sưng to, nóng đỏ, hoặc đau chân tăng dần qua các buổi cũng cần đi khám.
- Câu nên hỏi bác sĩ: "Với bệnh và thuốc của mẹ con, mẹ nên đi bộ mức nào, bao lâu? Dấu hiệu nào thì phải dừng? Có cần mang theo gì khi đi không?"
Bà Sáu sau ba tháng đã đi đều ba mươi phút mỗi sáng cùng hai bà bạn quanh công viên gần nhà. Bà nói đi bộ thì để giữ đường huyết, còn việc ra khỏi nhà lúc sáng sớm và gặp bạn là phần bà quý nhất.
Câu hỏi thường gặp
Người già đi bộ bao nhiêu phút mỗi ngày là đủ?
Mục tiêu chung là khoảng 150 phút vận động mức vừa mỗi tuần, ví dụ ba mươi phút đi bộ nhanh năm ngày. Người mới bắt đầu hay có bệnh nên bắt đầu ít hơn, mười phút mỗi buổi, rồi tăng dần theo tuần và hỏi bác sĩ về mức phù hợp.
Đi bộ buổi sáng hay buổi chiều tốt hơn?
Giờ nào giữ được đều đặn là giờ tốt. Buổi sáng có ánh sáng tự nhiên giúp ngủ ngon, nhưng mùa lạnh người có huyết áp cao, bệnh tim không nên ra quá sớm. Ngày nắng nóng thì tránh giữa trưa, chọn sáng sớm hoặc chiều muộn.
Đau đầu gối có nên đi bộ không?
Nhiều người đau gối do thoái hoá vẫn đi bộ được và có lợi nếu đi vừa sức trên mặt phẳng, bước ngắn, tránh dốc và cầu thang dài. Nếu gối sưng nóng hoặc đau tăng dần qua các buổi, hãy nghỉ và hỏi bác sĩ trước khi đi tiếp.
Có cần đi đủ một số bước nhất định mỗi ngày không?
Không bắt buộc. Con số bước chân chỉ là cách theo dõi. Quan trọng hơn là có đủ thời gian đi ở mức vừa trong tuần và đi đều đặn. Người già nên đặt mục tiêu theo sức mình rồi tăng dần, không chạy theo con số của người khác.
Đi bộ có thay được tập thể dục khác không?
Đi bộ rất tốt cho tim phổi và đường huyết nhưng không đủ để giữ sức cơ và thăng bằng. Sau tuổi 60, nên thêm hai buổi tập sức cơ và vài phút tập thăng bằng mỗi ngày, ví dụ đứng lên ngồi xuống ghế, nhón gót, đứng một chân có chỗ vịn.
Đi bộ đường dài có hại cho người già không?
Với người đã quen và khoẻ, đi dài vừa sức thường không hại. Người mới tập, có bệnh tim, khớp hay tiểu đường nên tăng dần, chia nhỏ, mang nước và nghỉ khi mệt. Thấy đau ngực, khó thở, choáng váng thì dừng ngay và đi khám.