Người lớn tuổi không nên đứng tên vay, bảo lãnh hay đem nhà đang ở thế chấp cho con cháu vay, vì khi con trả không được thì bố mẹ là người chịu trách nhiệm trả nợ, và tài sản có thể bị xử lý ngay trong lúc mình đã không còn thu nhập. Giúp con là chuyện tự nhiên, nhưng có những cách giúp đặt toàn bộ rủi ro lên vai người yếu nhất về tài chính trong nhà.
Điều này không có nghĩa là không tin con. Con có thể hoàn toàn tử tế mà vẫn thất bại vì làm ăn lỗ, mất việc, ốm đau, hay ly hôn. Bài này giải thích từng hình thức đứng tên hộ mang rủi ro gì, cách nói “không” mà không làm tổn thương, và những cách giúp con mà bố mẹ vẫn giữ được chỗ dựa của mình.
Ba kiểu “giúp con vay” và rủi ro của từng kiểu
Trong thực tế, bố mẹ thường được nhờ theo một trong ba cách. Nghe thì giống nhau, nhưng trách nhiệm pháp lý khác nhau.
| Hình thức | Bố mẹ làm gì | Khi con không trả được |
|---|---|---|
| Đứng tên vay hộ | Bố mẹ là người vay trên giấy, tiền đưa cho con dùng | Bố mẹ là người nợ; bên cho vay đòi bố mẹ, ghi nhận lịch sử tín dụng của bố mẹ |
| Bảo lãnh khoản vay | Con vay, bố mẹ ký cam kết trả thay nếu con không trả | Bên cho vay có quyền yêu cầu bố mẹ trả theo cam kết đã ký |
| Thế chấp tài sản của bố mẹ | Con vay, dùng nhà hoặc đất của bố mẹ làm tài sản bảo đảm | Tài sản của bố mẹ có thể bị xử lý để thu hồi nợ |
| Cho mượn giấy tờ, căn cước | Đưa giấy tờ để con hoặc người khác tự làm | Có thể bị dùng vào những khoản vay bố mẹ không hề biết |
Điểm chung của cả bốn: quyết định trả hay không không nằm trong tay bố mẹ, nhưng hậu quả thì nằm trên vai bố mẹ. Hiểu chính xác mình đang ký gì là việc tối thiểu; nếu cần, hãy nhờ trung tâm trợ giúp pháp lý hoặc một luật sư đọc giúp trước khi ký.
Vì sao rủi ro này nặng hơn với người lớn tuổi
Không còn thời gian làm lại. Người 35 tuổi mất một khoản tiền còn ba mươi năm đi làm để gỡ. Người 65 tuổi mất nhà thì gần như không có đường gỡ.
Thu nhập cố định, không tăng. Nếu phải trả thay con, bố mẹ chỉ có lương hưu hay tiền để dành. Trả nợ thay con thường đồng nghĩa với cắt thuốc, cắt ăn.
Tài sản bảo đảm thường là nhà đang ở. Nhiều gia đình chỉ có một tài sản lớn là căn nhà, và đó là thứ bên cho vay muốn nhận làm bảo đảm. Mất nó là mất chỗ ở tuổi già.
Chuyện nợ của một người con kéo cả nhà vào. Khi nhà bố mẹ bị đe doạ vì nợ của một người con, những người con khác thường không im lặng. Rạn nứt anh chị em sau đó có khi kéo dài hơn khoản nợ.
Khó đọc kỹ giấy tờ. Hợp đồng tín dụng dài, chữ nhỏ, nhiều điều khoản. Người lớn tuổi dễ ký theo lời giải thích miệng, mà lời giải thích miệng không phải là điều đã ký.
Tình huống: bà Hạnh ở Nghệ An và cuốn sổ đỏ
Bà Hạnh 66 tuổi, ở với vợ chồng con trai út. Con trai mở xưởng mộc, cần vốn mở rộng, nhờ mẹ cho mượn sổ đỏ căn nhà để thế chấp vay. Anh nói chỉ vay hai năm, làm ăn đang tốt, đơn hàng nhiều.
Bà thương con nhưng nhớ chuyện người hàng xóm mất nhà vì đứng ra bảo lãnh cho cháu. Bà không từ chối ngay. Bà nói với con: mẹ muốn giúp, nhưng đây là chỗ ở duy nhất của mẹ, nên mẹ cần cả nhà cùng ngồi lại, và mẹ cần biết rõ kế hoạch trả, kể cả nếu xưởng gặp khó thì sao.
Buổi nói chuyện có cả hai người con gái. Khi đặt câu hỏi “nếu hai năm tới xưởng lỗ thì lấy gì trả”, chính con trai thừa nhận chưa nghĩ tới. Cả nhà đi đến cách khác: các chị góp một khoản nhỏ cho em mượn có giấy ghi rõ, phần còn lại em vay theo quy mô nhỏ hơn bằng tài sản của xưởng. Sổ đỏ ở lại trong tủ của bà. Hai năm sau, xưởng có một mùa ế hàng kéo dài; con trai xoay xở được vì khoản vay nhỏ, và căn nhà không hề bị nhắc tới.
Bà Hạnh không nói “không”. Bà nói “mẹ cần biết thêm”, và để câu hỏi tự làm phần việc khó.
Cách từ chối không mất lòng
Nói về nguyên tắc, không nói về con. “Bố mẹ đã tự hứa với nhau là sau tuổi 60 không đứng tên vay cho ai, kể cả các con” nghe khác hẳn “bố mẹ không tin con”. Nguyên tắc áp cho mọi người nên không ai thấy bị nhắm vào.
Đặt câu hỏi thay cho câu trả lời. Hỏi về kế hoạch trả, về phương án khi làm ăn không như ý, về việc đã hỏi những nguồn vay khác chưa. Nhiều khi chính câu hỏi giúp con nhìn ra rủi ro.
Mời cả nhà cùng bàn. Một quyết định đụng tới nhà của bố mẹ là chuyện của cả gia đình. Có anh chị em cùng nghe, bố mẹ đỡ phải một mình làm người xấu.
Đưa ra một cách giúp khác. Từ chối đứng tên nhưng đề nghị giúp bằng một khoản nhỏ trong khả năng, giúp tìm thông tin, giúp trông cháu để con tập trung làm ăn.
Không cần quyết ngay. Câu “để bố mẹ nghĩ vài ngày” là hoàn toàn chính đáng với một việc lớn. Ai ép ký ngay trong ngày thì càng cần thận trọng.
Những cách giúp con an toàn hơn
Muốn giúp mà không đặt chỗ dựa của mình vào rủi ro, có thể cân nhắc những cách sau, tuỳ hoàn cảnh nhà bạn.
- Cho con một khoản tiền xác định mà bố mẹ chấp nhận được nếu không lấy lại, thay vì đứng tên khoản lớn hơn nhiều.
- Cho con mượn có giấy ghi rõ số tiền, thời hạn, và cho anh chị em khác biết để minh bạch.
- Giúp con lập kế hoạch kinh doanh, tính dòng tiền, hỏi thêm ý kiến người có kinh nghiệm trong nghề.
- Giúp con bằng việc: trông cháu, nấu ăn, để con giảm chi phí và có thời gian làm ăn.
- Nếu đã lỡ đứng tên hay bảo lãnh, cùng con lập lịch trả rõ, theo dõi hằng tháng, và tìm cách chuyển khoản vay về đúng tên con sớm nhất có thể.
Khoản giúp con nên lấy từ phần bố mẹ đã xác định là có thể cho, không từ quỹ dự phòng và không từ tiền dành cho chi phí sức khoẻ của chính mình.
Nếu đã lỡ đứng tên hoặc bảo lãnh, làm gì bây giờ
Không ít bố mẹ đọc tới đây thì đã ký từ trước. Vẫn còn những việc nên làm để giảm rủi ro.
- Lấy bản sao hợp đồng vay, hợp đồng bảo lãnh hay thế chấp, đọc lại hoặc nhờ người hiểu luật đọc giúp, ghi ra mình chịu trách nhiệm đến đâu.
- Biết lịch trả nợ hằng tháng và hỏi con định kỳ xem đã trả chưa; trễ hạn thường ghi vào lịch sử của người đứng tên.
- Bàn với con kế hoạch chuyển khoản vay sang tên con, hoặc giải chấp tài sản của bố mẹ khi điều kiện cho phép.
- Không ký thêm bất kỳ giấy tờ gia hạn, tăng hạn mức hay vay bổ sung nào mà không đọc kỹ.
- Nếu con gặp khó, cùng con liên hệ bên cho vay sớm để hỏi về giãn nợ, đừng chờ đến khi bị xử lý tài sản.
Giữ giấy tờ gốc như sổ đỏ, căn cước ở chỗ của mình, không giao cho ai giữ hộ, kể cả con. Đó là cách đơn giản nhất để không có khoản vay nào phát sinh mà mình không biết.
Dấu hiệu nên dừng lại trước khi ký
Có những tình huống mà dù người nhờ là ai, bố mẹ cũng nên dừng lại, không ký trong ngày, và hỏi thêm người thứ ba.
- Bị giục ký gấp, “hôm nay mà không ký là mất cơ hội”.
- Người nhờ không cho đọc kỹ hợp đồng, chỉ chỉ chỗ ký.
- Khoản vay lớn hơn nhiều so với con số được kể lúc đầu.
- Không ai trả lời được câu “nếu làm ăn không như dự tính thì trả bằng gì”.
- Người đứng ra lo giấy tờ là một người trung gian lạ, không phải nhân viên của bên cho vay.
- Được đề nghị ký giấy tờ ở quán cà phê, ở nhà riêng, thay vì tại nơi cho vay.
- Được dặn đừng nói với các con khác hay với vợ hoặc chồng.
Chỉ cần gặp một trong những dấu hiệu trên, câu trả lời an toàn nhất là “để bố mẹ hỏi thêm rồi tính”. Người thật lòng sẽ chờ được vài ngày; người không chờ được thường có lý do.
Dấu hiệu cuối cùng đáng lưu ý nhất. Một quyết định đúng thì không cần giấu ai trong nhà; khi bị yêu cầu giấu, đó là lúc cần thêm người cùng xem.
Khi người nhờ là cháu, họ hàng hay người quen lâu năm
Không phải lời nhờ nào cũng đến từ con. Cháu nội cháu ngoại đã lớn, em họ, bạn cũ cùng cơ quan, hàng xóm thân thiết đều có thể đến nhờ ông bà đứng tên hay bảo lãnh, thường với lý do rất dễ thương cảm: vay mua nhà cưới vợ, vay mở tiệm, vay chữa bệnh cho người nhà.
Với những người này, rủi ro còn cao hơn với con, vì bố mẹ càng ít biết về thu nhập và tính cách làm ăn của họ, và khi có chuyện thì càng khó đòi. Nguyên tắc không đứng tên vay cho ai sau tuổi 60 nên áp dụng cho cả họ hàng. Nói rõ đây là nguyên tắc chung của nhà mình, các con cũng biết và đồng ý, sẽ giúp lời từ chối nhẹ đi nhiều.
Nếu thật lòng muốn giúp, hãy giúp bằng một khoản nhỏ mình sẵn sàng cho luôn, không bằng chữ ký trên giấy vay.
Câu hỏi thường gặp
Bảo lãnh cho con vay khác gì đứng tên vay hộ con?
Đứng tên vay thì bố mẹ là người vay, chịu nợ trực tiếp. Bảo lãnh thì con là người vay, nhưng bố mẹ đã cam kết trả thay nếu con không trả. Cả hai đều khiến bố mẹ có thể bị yêu cầu trả nợ, nên đều cần cân nhắc rất kỹ.
Cho con mượn sổ đỏ để thế chấp có an toàn không nếu con làm ăn tốt?
Làm ăn tốt hôm nay không bảo đảm vài năm sau. Nếu con không trả được, căn nhà của bố mẹ có thể bị xử lý để thu hồi nợ. Với người lớn tuổi chỉ có một căn nhà, đây là rủi ro rất khó gánh.
Từ chối đứng tên vay cho con có phải là không thương con?
Không. Giữ chỗ dựa cho tuổi già của mình cũng là giúp con, vì nếu bố mẹ mất nhà hay mắc nợ, chính các con sẽ phải lo cho bố mẹ. Có thể từ chối đứng tên mà vẫn giúp bằng cách khác trong khả năng.
Đã lỡ bảo lãnh cho con thì có rút lại được không?
Điều đó phụ thuộc vào hợp đồng đã ký và sự đồng ý của bên cho vay. Hãy đọc lại hợp đồng, hỏi bên cho vay, và nhờ trung tâm trợ giúp pháp lý tư vấn. Trong lúc đó, theo dõi sát việc trả nợ hằng tháng của con.
Cho con mượn căn cước để làm hồ sơ có sao không?
Có rủi ro. Giấy tờ tuỳ thân có thể bị dùng để mở khoản vay hay đăng ký dịch vụ mà bố mẹ không biết. Nếu cần giúp làm thủ tục, bố mẹ nên đi cùng và giữ giấy tờ trong tay, không giao lại cho ai giữ.
Nhiều con cùng nhờ thì nên công bằng thế nào?
Đặt một nguyên tắc chung cho mọi người con, ví dụ chỉ cho trong một hạn mức nhất định và không đứng tên vay cho ai. Nói nguyên tắc đó công khai trong gia đình, để không ai thấy mình bị đối xử khác.