HauVan.comHậu Vận
Tuổi trung niên: chuyển đổi và làm mới

Học kỹ năng mới tuổi 50: cách học khi trí nhớ không còn như thời trẻ

Người 50 tuổi vẫn học tốt nếu học đúng cách: buổi ngắn, nhắc lại cách quãng, gắn với việc thật. Chọn học gì, cách học, rào cản hay gặp và cách tự kiểm.

Man in his fifties practicing wiring on a training board in an evening workshop class, younger classmates around him, over-the-shoulder shot, warm tungsten light

Ở tuổi 50, bạn vẫn học được kỹ năng mới, chỉ là học theo cách khác thời trẻ. Tốc độ ghi nhớ thông tin rời rạc có chậm đi, nhưng khả năng hiểu, liên hệ với kinh nghiệm và phán đoán thường tốt hơn. Cách học hợp nhất là buổi học ngắn, nhắc lại cách quãng nhiều ngày, gắn bài học với một việc thật cần làm, và tự kiểm bằng cách làm lại chứ không bằng cách đọc lại.

Nhiều người ngại học lại vì sợ "đầu óc không vào", sợ hỏi người trẻ hơn, hoặc từng học một khoá rồi bỏ giữa chừng. Phần lớn những lần bỏ đó không phải do tuổi, mà do chọn sai thứ để học hoặc học theo kiểu dồn ép như sinh viên trước kỳ thi. Phần dưới đi từ chuyện não người lớn tuổi học thế nào đến cách chọn, cách học và cách biết mình đã học được.

Não tuổi 50 học kém hơn ở đâu, giỏi hơn ở đâu

Giới tâm lý thường chia trí tuệ thành hai mảng: mảng linh hoạt (xử lý nhanh cái mới, nhớ thông tin rời) và mảng tích luỹ (vốn hiểu biết, từ ngữ, kinh nghiệm). Mảng linh hoạt đi xuống dần từ tuổi trưởng thành; mảng tích luỹ thường giữ vững hoặc còn tăng đến tuổi khá cao.

Việc khi họcSo với tuổi 25Nên học thế nào
Nhớ một danh sách thuật ngữ mớiChậm hơn, dễ quên hơnChia nhỏ, nhắc lại sau một ngày, ba ngày, một tuần
Làm nhiều việc cùng lúc khi họcKhó hơn rõ rệtHọc một thứ mỗi buổi, tắt điện thoại
Hiểu vì sao một quy trình chạy như vậyThường tốt hơnHỏi "vì sao" ngay từ đầu, nối với việc mình từng làm
Phát hiện chỗ bất hợp lýTốt hơn nhờ kinh nghiệmGhi lại câu hỏi, đem đi hỏi người dạy
Học thao tác tay hoặc thao tác máyCần nhiều lần lặp hơnLàm đi làm lại, quay video tay mình để xem lại

Ý nghĩa thực tế: đừng học kiểu học thuộc lòng. Người 50 tuổi học nhanh nhất khi biết bài học dùng vào đâu và nó giống cái gì mình đã biết. Nếu khoá học chỉ đọc định nghĩa rồi thi trắc nghiệm, bạn sẽ thấy mình kém; nếu khoá học bắt làm bài thật, bạn thường không thua ai.

Chọn học gì: ba câu hỏi lọc trước khi đăng ký

Kỹ năng này dùng vào việc gì trong ba tháng tới? Nếu không trả lời được, khả năng cao bạn sẽ bỏ dở. Học bảng tính vì sắp phải làm báo cáo, học lắp đặt thiết bị vì xưởng sắp nhận loại việc mới, đều có lý do kéo bạn đi tiếp khi mệt.

Kỹ năng này nối với vốn cũ của mình đến đâu? Thợ điện học thêm phần điện mặt trời áp mái, nhân viên bán hàng học bán hàng qua mạng, giáo viên học soạn bài trên máy: đều là thêm một tầng lên móng sẵn có. Học một thứ hoàn toàn xa lạ vẫn được, nhưng hãy dành cho nó nhiều thời gian hơn.

Có ai đang làm việc đó để mình hỏi không? Có một người để hỏi khi bí giá trị hơn cả khoá học. Trước khi trả tiền cho bất kỳ khoá nào, hỏi người trong nghề xem họ học ở đâu, phần nào tự học được, phần nào phải có thầy.

Một lưu ý về chứng chỉ. Chứng chỉ có ích khi nghề yêu cầu (an toàn điện, kế toán, lái xe). Còn lại, nhà tuyển dụng và khách hàng thường hỏi bạn đã làm được gì hơn là bạn có giấy gì. Đừng dồn tiền vào chứng chỉ trước khi có sản phẩm để cho người ta xem.

Cách học hợp người lớn tuổi, từng bước

Các bước dưới đây dựa trên những nguyên tắc học tập được nhắc nhiều trong tâm lý học giáo dục: học ngắn, nhắc lại cách quãng, tự gợi nhớ thay vì đọc lại.

  1. Học buổi ngắn: ba mươi đến bốn mươi lăm phút một buổi, tốt nhất vào lúc đầu óc còn tỉnh, với nhiều người là buổi sáng sớm chứ không phải sau một ngày làm việc.
  2. Mỗi buổi chỉ một mục tiêu: "hôm nay làm được bảng tính có cột tổng tự cộng", không phải "hôm nay học Excel".
  3. Nhắc lại cách quãng: cuối buổi ghi ba điều vừa học. Ngày hôm sau, ba ngày sau, một tuần sau, thử làm lại ba điều đó mà không nhìn ghi chép.
  4. Tự kiểm bằng cách làm, không bằng cách đọc: đọc lại sổ thấy quen, nhưng quen không có nghĩa là làm được. Đóng sổ lại, làm lại từ đầu.
  5. Dạy lại cho người khác: giải thích cho vợ, chồng hoặc đồng nghiệp điều vừa học. Chỗ nào nói vấp là chỗ mình chưa hiểu.
  6. Gắn với việc thật sớm nhất có thể: làm bảng chi tiêu của gia đình, sửa ổ điện trong nhà, viết bài cho trang của cửa hàng quen.

Thêm một lời khuyên nhỏ: ngủ đủ. Giấc ngủ là lúc não sắp xếp lại điều đã học trong ngày. Thức khuya ôn bài là thói quen thời sinh viên, ở tuổi 50 nó phản tác dụng rõ hơn.

Tình huống: ông Bình 52 tuổi ở Hải Phòng học thêm nghề

Ông Bình (tình huống giả định) làm thợ điện dân dụng gần ba mươi năm. Mấy năm gần đây khách hỏi nhiều về điện mặt trời áp mái và thiết bị điều khiển qua điện thoại, ông đành giới thiệu cho thợ trẻ. Ông muốn học thêm nhưng ngại: ông không rành máy tính, đọc tài liệu tiếng Anh thì chịu, và sợ ngồi lớp với toàn người hai mươi tuổi.

Con gái ông giúp tìm một lớp thực hành buổi tối, ít lý thuyết, nhiều giờ đứng bàn đấu dây. Ông thoả thuận với một thợ trẻ quen: ông kèm cậu ấy phần đi dây an toàn và xử lý sự cố nhà cũ, đổi lại cậu ấy chỉ ông cách cài đặt ứng dụng cho thiết bị. Mỗi tối ông chỉ học khoảng bốn mươi phút, ghi vào một cuốn sổ nhỏ các bước theo cách nói của mình chứ không chép nguyên tài liệu.

Sau năm tháng, ông nhận lắp đặt được những bộ cơ bản, phần phức tạp vẫn đi cùng thợ trẻ. Điều ông bất ngờ nhất là mình học nhanh hơn ở phần an toàn và đọc sơ đồ, nhờ ba mươi năm kinh nghiệm, nhưng phần thao tác trên ứng dụng thì phải làm đi làm lại cả chục lần mới nhớ. Ông không cố nhớ hết; ông chụp lại từng màn hình thao tác vào điện thoại để tra khi cần.

Học ở đâu: bốn hình thức và ai hợp với hình thức nào

Lớp thực hành có người dạy tại chỗ. Hợp nhất với kỹ năng làm bằng tay hoặc cần có người sửa thao tác ngay: điện, nước, nấu ăn, may, lái máy. Bạn được hỏi trực tiếp, được nhìn người khác làm sai và sửa. Nhược điểm là giờ học cố định, khó xếp khi còn đi làm và còn lo việc nhà.

Học trực tuyến theo bài giảng quay sẵn. Chủ động giờ giấc, xem lại được nhiều lần, hợp với kiến thức nền như bảng tính, kế toán, ngoại ngữ cơ bản. Nhưng tỉ lệ bỏ giữa chừng rất cao ở mọi lứa tuổi, vì không ai nhắc. Nếu chọn cách này, hãy rủ một người học cùng hoặc hẹn lịch cố định như đi lớp thật.

Kèm cặp một kèm một với người trong nghề. Đây thường là cách học nhanh nhất cho người lớn tuổi, vì người kèm chỉ thẳng chỗ quan trọng và bỏ qua phần lý thuyết thừa. Có thể đổi công: bạn dạy họ thứ bạn giỏi, họ dạy bạn thứ bạn cần.

Tự học qua tài liệu và video ngắn. Rẻ, nhưng dễ học lan man và khó biết mình sai ở đâu. Hợp để bổ sung, không hợp làm đường chính khi bắt đầu một kỹ năng hoàn toàn mới. Mẹo nhỏ: trước khi xem, viết ra mình cần làm được gì sau buổi đó, xem xong thì làm ngay.

Rào cản hay gặp và cách gỡ từng cái

Phần lớn người lớn tuổi bỏ học không vì bài khó mà vì những rào cản nhỏ không ai nói ra.

  • Ngại hỏi vì sợ bị coi là chậm. Gỡ: ghi câu hỏi ra giấy, hỏi gom vào cuối buổi hoặc hỏi riêng người dạy. Người dạy giỏi thường quý học viên lớn tuổi hỏi kỹ.
  • Mắt mỏi, chữ nhỏ. Gỡ: phóng to cỡ chữ trên máy, dùng màn hình lớn hơn điện thoại, đo lại kính nếu đã lâu không đo.
  • Tối về quá mệt. Gỡ: dời giờ học sang sáng sớm hoặc buổi trưa cuối tuần, học ít hơn nhưng đều.
  • So mình với người trẻ trong lớp. Gỡ: so mình hôm nay với mình tháng trước. Người trẻ nhanh ở thao tác, bạn nhanh ở hiểu vấn đề.
  • Gia đình không ủng hộ, cho là "già rồi học làm gì". Gỡ: nói rõ mục đích cụ thể, mời người nhà xem sản phẩm đầu tiên mình làm được.
  • Học xong không có chỗ dùng nên quên. Gỡ: tìm việc nhỏ để dùng ngay, kể cả làm giúp người quen không lấy tiền.

Tự kiểm: làm sao biết mình đã học được

Cách tự kiểm đơn giản nhất là bài thử "một tuần sau": sau một tuần không đụng tới, bạn có làm lại được việc đó mà không xem hướng dẫn không? Nếu được, kỹ năng đã vào. Nếu phải mở sổ ra từng bước, bạn mới ở mức quen tay, cần thêm vài vòng nhắc lại.

Mức thứ hai là xử lý được tình huống lệch khỏi bài mẫu. Bảng tính có thêm một cột lạ, khách lắp đặt có mái nhà khác kiểu trong lớp: bạn có biết bắt đầu từ đâu không? Ở tuổi 50, đây thường là chỗ bạn mạnh hơn người trẻ, vì đã quen xử lý chuyện không theo sách.

Mức thứ ba là giải thích được cho người khác. Khi bạn hướng dẫn được một người mới làm theo, kỹ năng đã thật sự là của bạn. Nếu thấy mình dậm chân ở một mức quá lâu, hãy đổi cách học chứ đừng kết luận mình không học được: đổi người dạy, đổi giờ học, hoặc chia nhỏ mục tiêu hơn nữa.

Một điều nên biết thêm: nếu bạn thấy trí nhớ giảm rõ trong vài tháng, quên cả việc quen thuộc hằng ngày, hay lạc đường ở chỗ quen, thì đó không còn là chuyện học chậm. Hãy đi khám và kể rõ những gì mình và người nhà nhận thấy.

Câu hỏi thường gặp

Người 50 tuổi học kỹ năng mới có chậm hơn người trẻ không?

Chậm hơn ở phần ghi nhớ thông tin rời rạc và thao tác lặp, nhưng thường nhanh hơn ở phần hiểu vì sao và xử lý tình huống lạ nhờ kinh nghiệm. Học theo buổi ngắn, nhắc lại cách quãng và gắn với việc thật sẽ bù được phần chậm.

Mỗi ngày nên học bao lâu khi đã lớn tuổi?

Khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút mỗi buổi là hợp với đa số người lớn tuổi đang đi làm. Học đều mỗi ngày hoặc cách ngày hiệu quả hơn học dồn vài tiếng vào cuối tuần, vì trí nhớ cần thời gian và giấc ngủ để sắp xếp lại.

Có nên học lấy bằng cấp ở tuổi 50 không?

Chỉ nên khi nghề bạn nhắm tới bắt buộc có bằng hoặc chứng chỉ hành nghề. Nếu không bắt buộc, hãy ưu tiên học để làm được việc và có sản phẩm cho người khác xem, vì nhà tuyển dụng và khách hàng thường nhìn vào đó trước.

Học xong hay quên thì phải làm sao?

Quên là bình thường ở mọi tuổi. Hãy nhắc lại sau một ngày, ba ngày, một tuần bằng cách tự làm lại thay vì đọc lại, ghi các bước theo lời của mình và tìm cách dùng kỹ năng đó trong một việc thật càng sớm càng tốt.

Khi nào chuyện hay quên cần đi khám bác sĩ?

Nên đi khám khi việc quên tăng rõ trong vài tháng, ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, như quên việc quen thuộc, lặp lại một câu hỏi nhiều lần hoặc lạc đường ở nơi quen. Người nhà nên đi cùng và kể lại những gì mình nhận thấy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138