Mở một việc kinh doanh nhỏ sau tuổi 50 là lựa chọn hợp lý với nhiều người, miễn là giữ ba nguyên tắc: không dùng tiền dành cho tuổi già, không thế chấp căn nhà đang ở, và chỉ bỏ vào số vốn mà nếu mất hết gia đình vẫn sống bình thường. Ở tuổi này, thất bại không đáng sợ bằng thất bại không gượng dậy được, vì thời gian để kiếm lại đã ngắn hơn nhiều.
Người ngoài 50 có những lợi thế thật khi làm chủ: tay nghề, mối quen, sự kiên nhẫn và con mắt nhìn người. Điều họ hay thiếu là thời gian để sai và làm lại. Vì vậy cách đi nên là thử nhỏ, đo thật, lớn dần, với điểm dừng đặt sẵn từ đầu. Phần dưới đi qua cách chọn mô hình, cách làm thử, giấy tờ cơ bản và những tín hiệu nên dừng.
Lợi thế thật của người làm chủ sau tuổi 50
Tay nghề đã chín. Ba mươi năm làm bánh, may đo, sửa xe, dạy học hay làm kế toán là thứ người trẻ không mua được. Kinh doanh dựa trên tay nghề sẵn có thường an toàn hơn nhiều so với kinh doanh một thứ mình mới biết qua mạng.
Mạng lưới quen biết rộng. Đồng nghiệp cũ, hàng xóm, bạn học, phụ huynh cùng lớp của con: những người này là khách hàng đầu tiên và là người giới thiệu. Nhiều cửa hàng nhỏ sống được vài năm đầu chủ yếu nhờ khách quen giới thiệu khách quen.
Ít bị cuốn theo trào lưu. Người đã đi qua vài đợt "mô hình này đang lên" thường tỉnh táo hơn trước lời mời nhượng quyền, góp vốn, làm đại lý. Đây là lợi thế, miễn là bạn không quên dùng nó khi chính mình đang háo hức.
Kiên nhẫn với khách. Khách lớn tuổi, khách khó tính, khách cần được giải thích kỹ: người trung niên thường xử lý nhẹ nhàng hơn và giữ khách lâu hơn.
Đổi lại, có ba điểm yếu cần thừa nhận. Sức khoẻ không cho phép làm mười bốn tiếng mỗi ngày kéo dài, tiếp cận khách qua mạng chậm hơn, và khoản tiền bỏ ra thường là tiền tích luỹ cả đời. Kế hoạch tốt là kế hoạch tính trước ba điểm yếu này chứ không giả vờ chúng không có.
Quy tắc tiền: những khoản không được đụng vào
Phần này cần thống nhất với vợ hoặc chồng trước khi nói đến chuyện mặt bằng hay nhập hàng.
- Không dùng khoản dành cho tuổi già và khám chữa bệnh. Tách riêng ra, coi như không có. Nếu vốn kinh doanh chỉ có được bằng cách đụng vào khoản này, mô hình đang quá lớn so với sức nhà mình.
- Không thế chấp nhà đang ở. Ở tuổi 50, mất nhà là mất chỗ dựa cho cả hậu vận. Nếu cần vốn lớn hơn số mình có, hãy thu nhỏ mô hình.
- Không đứng tên vay hộ, không vay nóng. Lãi và áp lực trả nợ biến một việc kinh doanh nhỏ thành gánh nặng lớn.
- Không gom vốn của anh em, bạn bè khi chưa làm thử. Mất tiền của mình đã khó; mất tiền người thân thì mất cả quan hệ.
- Giữ quỹ sinh hoạt riêng đủ cho gia đình sống nhiều tháng mà không cần đồng nào từ việc kinh doanh.
Một cách tự kiểm đơn giản: hình dung toàn bộ số vốn bỏ ra biến mất sau một năm. Nếu nghĩ đến đó mà thấy nhà mình vẫn ăn ngủ bình thường, chỉ tiếc, thì số vốn hợp lý. Nếu thấy hoảng, hãy giảm xuống. Bài này không khuyên bất kỳ hình thức vay hay đầu tư nào; mọi quyết định tiền lớn nên có sự đồng ý của cả nhà.
Chọn mô hình: so sánh bốn kiểu kinh doanh nhỏ phổ biến
Không có mô hình tốt nhất, chỉ có mô hình hợp với sức khoẻ, tay nghề và số vốn của bạn.
| Mô hình | Hợp với ai | Rủi ro chính | Mức vốn ban đầu |
|---|---|---|---|
| Dịch vụ dựa trên tay nghề (may sửa, kèm học, làm sổ sách, sửa chữa) | Người có nghề lâu năm | Phụ thuộc sức khoẻ của chính mình | Thấp, chủ yếu là dụng cụ |
| Làm và bán tại nhà theo đơn đặt (bánh, đồ khô, đồ thủ công) | Người có món tủ, có khách quen | Đơn lên xuống thất thường | Thấp đến vừa |
| Mở quán, mở cửa hàng có mặt bằng | Người khoẻ, có người phụ giúp | Tiền thuê và chi phí cố định chạy mỗi tháng dù vắng khách | Cao |
| Nhận nhượng quyền, làm đại lý | Người muốn có quy trình sẵn | Phí, ràng buộc hợp đồng, lời hứa doanh thu không thành | Thường cao |
Với phần lớn người ngoài 50, hai dòng đầu là chỗ nên bắt đầu: vốn thấp, dựa trên thứ mình đã giỏi, dừng được mà không mất nhiều. Mở quán có mặt bằng là bước sau, khi đã có khách và đã biết mình chịu được nhịp làm việc. Với nhượng quyền, hãy đọc hợp đồng thật kỹ, hỏi chuyện vài người đang làm cùng thương hiệu (không phải người được giới thiệu), và không tin bất kỳ con số doanh thu hứa hẹn nào.
Làm thử nhỏ trong ba đến sáu tháng
Mục tiêu của giai đoạn thử không phải là kiếm tiền, mà là trả lời ba câu: có người trả tiền không, mình có chịu được nhịp làm không, và mỗi đơn còn lại bao nhiêu sau khi trừ hết chi phí.
- Bán cho mười khách đầu tiên trong vòng quen biết, nhưng lấy đúng giá, không cho không. Khách quen mua vì nể thì không cho bạn biết sản phẩm có tốt không.
- Ghi chép mọi khoản: nguyên liệu, đi lại, điện nước, bao bì, cả giờ công của mình. Người làm chủ lần đầu hay quên tính công mình, rồi tưởng là có lãi.
- Hỏi từng khách vì sao mua, lần sau có mua nữa không, sẽ giới thiệu cho ai. Khách mua lần hai là tín hiệu quan trọng hơn khách mua lần đầu.
- Ghi lại sức khoẻ: lưng, chân, giấc ngủ sau những ngày đông đơn. Nếu sau hai tháng đã thấy kiệt, mô hình cần đổi trước khi lớn lên.
- Cuối giai đoạn, ngồi với người nhà xem số liệu và quyết định: mở rộng, giữ nguyên ở mức nhỏ, hay dừng.
Giữ nguyên ở mức nhỏ là một kết quả tốt, không phải thất bại. Rất nhiều người sau tuổi 50 hài lòng với một việc kinh doanh vừa đủ bận rộn, có thêm thu nhập và có lý do để gặp người mỗi ngày.
Tình huống: bà Lan 56 tuổi ở Cần Thơ
Bà Lan (tình huống giả định) làm tổ trưởng ở một nhà máy chế biến thuỷ sản, nghỉ việc khi nhà máy thu hẹp. Bà làm bánh tét lá cẩm và bánh bò rất khéo, mỗi dịp lễ bạn bè đều nhờ làm hộ. Con trai muốn mẹ thuê một mặt bằng mặt tiền để mở tiệm bánh cho "ra dáng".
Bà chọn cách khác: làm tại bếp nhà, nhận đơn đặt trước hai ngày, chỉ làm ba ngày một tuần. Bà ghi chép đủ chi phí trong bốn tháng và phát hiện bánh bò gần như không lời sau khi tính công, còn bánh tét lời khá, nhất là đơn biếu dịp lễ. Bà bỏ bánh bò khỏi danh sách bán thường ngày, chỉ làm khi khách đặt số lượng lớn.
Sau một năm, bà có khách quen đều, thu nhập đủ trang trải sinh hoạt hằng ngày, còn tiền tích luỹ không phải đụng tới. Chuyện thuê mặt bằng bà vẫn để ngỏ, nhưng giờ bà biết mình cần bao nhiêu đơn mỗi tháng thì mới đủ trả tiền thuê, và con số đó còn xa. Bà nói điều đáng giá nhất của bốn tháng thử là biết mình không cần lớn mới vui.
Giấy tờ, thuế và sức khoẻ: hai thứ hay bị để sau
Về giấy tờ, phần lớn việc kinh doanh nhỏ của cá nhân sẽ đi theo hình thức hộ kinh doanh. Quy định về đăng ký, thuế khoán hay kê khai, giấy chứng nhận an toàn thực phẩm (nếu làm đồ ăn) thay đổi theo từng thời kỳ, nên đừng dựa vào lời người quen. Hãy hỏi trực tiếp bộ phận một cửa ở phường, xã nơi bạn ở và cơ quan thuế quản lý địa bàn. Mang theo câu hỏi viết sẵn: mình bán gì, bán ở đâu, khoảng bao nhiêu đơn mỗi tháng, cần đăng ký gì và nộp thuế theo cách nào.
Về bảo hiểm, khi thôi làm công ăn lương, việc đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thường dừng lại. Hãy hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội xem bạn có thể tham gia hình thức tự nguyện không và nên đóng thế nào để không đứt quá trình. Bảo hiểm y tế cũng cần được duy trì, vì đây là tuổi bắt đầu cần khám chữa bệnh nhiều hơn.
Về sức khoẻ, đừng để việc kinh doanh nuốt mất giấc ngủ và bữa ăn. Đặt giờ đóng cửa, đặt ngày nghỉ cố định mỗi tuần, và giữ lịch khám định kỳ như khi còn đi làm. Nếu thấy đau lưng, đau khớp kéo dài, chóng mặt khi đứng lâu hay ngủ không lại sức, hãy đi khám sớm thay vì cố cho xong mùa cao điểm.
Đặt điểm dừng ngay từ đầu
Điểm dừng cần được viết ra lúc còn tỉnh táo, trước khi bạn yêu cái cửa hàng của mình. Gợi ý một số tín hiệu nên dừng hoặc thu nhỏ:
- Phải bỏ thêm vốn lần thứ hai mà doanh thu chưa đổi.
- Sau thời hạn đã định với gia đình mà vẫn chưa đủ bù chi phí.
- Bắt đầu phải dùng đến khoản tiền đã cam kết không đụng tới.
- Sức khoẻ đi xuống rõ: mất ngủ kéo dài, đau nhức phải dùng thuốc thường xuyên.
- Không khí gia đình căng thẳng vì chuyện cửa hàng, vợ chồng cãi nhau về tiền.
- Bạn nhận ra mình đang giữ cửa hàng chỉ vì ngại người khác nói "thấy chưa, đã bảo mà", chứ không vì còn thích làm.
- Khách quen giảm dần mà bạn không biết vì sao, hỏi cũng không ai nói thật.
Khi gặp một trong các tín hiệu trên, chưa cần đóng cửa ngay. Hãy ngồi lại với người nhà, xem có thể thu nhỏ không: bớt món, bớt ngày bán, trả mặt bằng và quay về làm tại nhà. Nhiều việc kinh doanh nhỏ sống tiếp rất lâu nhờ được thu lại đúng lúc.
Dừng đúng lúc không có nghĩa là thất bại. Bạn vẫn giữ được tay nghề, khách quen và bài học; điều quan trọng là vẫn giữ được nhà, quỹ tuổi già và sức khoẻ cho hai mươi năm tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Tuổi 50 có nên khởi nghiệp không?
Có thể, nếu bắt đầu nhỏ, dựa trên tay nghề sẵn có và chỉ dùng số vốn mà mất đi gia đình vẫn sống bình thường. Không nên dùng tiền dành cho tuổi già, thế chấp nhà đang ở hay đi vay để khởi nghiệp ở tuổi này.
Kinh doanh gì tại nhà phù hợp với người trung niên?
Những việc dựa trên tay nghề sẵn có như may sửa, làm bánh theo đơn, kèm học, làm sổ sách cho hộ kinh doanh, sửa chữa đồ gia dụng. Ưu điểm là vốn thấp, không tốn mặt bằng và có thể làm thử trước khi mở rộng.
Có nên nhận nhượng quyền khi đã lớn tuổi không?
Cần rất thận trọng. Hãy đọc kỹ hợp đồng, hỏi chuyện vài người đang làm cùng thương hiệu mà bạn tự tìm, tính đủ các khoản phí và không tin bất kỳ con số doanh thu hứa hẹn nào. Nếu số vốn cần bỏ ra vượt quá mức mất được, nên bỏ qua.
Mở hộ kinh doanh cần hỏi ở đâu?
Hãy hỏi bộ phận một cửa của phường, xã nơi bạn ở và cơ quan thuế quản lý địa bàn. Mang theo mô tả ngắn về việc bạn định làm để họ hướng dẫn đúng loại giấy tờ, cách nộp thuế và các giấy phép riêng nếu có, như an toàn thực phẩm.
Khi nào nên dừng việc kinh doanh nhỏ?
Nên dừng hoặc thu nhỏ khi phải bỏ thêm vốn mà doanh thu không đổi, quá thời hạn đã thống nhất với gia đình mà chưa bù được chi phí, phải dùng đến tiền dưỡng già hoặc sức khoẻ đi xuống rõ. Điểm dừng nên được viết ra ngay từ đầu.