Sau tuổi 45, nhiều người có thể biến kinh nghiệm nghề lâu năm thành việc làm tự do: tư vấn cho doanh nghiệp nhỏ, kèm cặp người mới, nhận việc theo dự án. Điều kiện để làm được là đóng gói rõ "mình giải quyết vấn đề gì, cho ai, trong bao lâu", có vài khách đầu tiên từ quan hệ cũ trước khi nghỉ việc, và tự lo được những thứ trước đây công ty lo hộ như bảo hiểm, thuế, quỹ dự phòng.
Làm tự do không phải là nghỉ hưu sớm có thêm tiền. Nó là một nghề riêng, với nhịp thu nhập thất thường, việc tự tìm khách và nhiều giờ làm không được trả công như soạn đề xuất, đi lại, chờ thanh toán. Phần dưới giúp bạn xem mình có hợp không, cách bắt đầu từ từ khi còn đi làm, và những chỗ người mới làm tự do hay vấp.
Hợp với ai, không hợp với ai
Hợp với người có chuyên môn mà doanh nghiệp nhỏ cần nhưng không nuôi nổi toàn thời gian. Kế toán trưởng, kỹ sư quy trình, chuyên gia an toàn lao động, người quản lý bán hàng, kỹ sư nông nghiệp, người làm nhân sự lâu năm. Doanh nghiệp nhỏ cần những người này vài ngày mỗi tháng, không cần cả năm.
Hợp với người tự kỷ luật được. Không ai giao việc, không ai nhắc hạn. Nếu bạn quen chờ sếp phân việc, giai đoạn đầu sẽ rất chông chênh.
Hợp với người chịu được thu nhập lên xuống. Có tháng nhiều việc, có tháng không có gì. Gia đình cần có nguồn thu ổn định khác, hoặc có quỹ đệm đủ dày, để không phải nhận mọi việc với mọi giá.
Không hợp nếu bạn chỉ muốn thoát văn phòng. Làm tự do vẫn có khách khó tính, vẫn có hạn chót, và thêm cả việc đi đòi tiền. Người chạy khỏi áp lực văn phòng thường gặp lại áp lực ấy dưới hình thức khác.
Không hợp nếu chuyên môn đã cũ mà không muốn học lại. Khách thuê chuyên gia để được biết cách làm hiện nay, không phải cách làm mười năm trước. Kinh nghiệm cần đi kèm với hiểu biết cập nhật.
Đi làm công và làm tự do ở tuổi trung niên
So sánh dưới đây không để chọn bên nào tốt hơn, mà để bạn thấy mình sẽ phải tự gánh những gì.
| Khía cạnh | Đi làm công | Làm tự do |
|---|---|---|
| Thu nhập | Đều đặn mỗi tháng | Lên xuống, có thể có tháng trống |
| Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế | Công ty đóng phần lớn, tự động | Tự tìm hiểu, tự tham gia theo hình thức phù hợp |
| Thuế thu nhập | Công ty khấu trừ | Tự kê khai hoặc được bên thuê khấu trừ theo quy định, cần tự theo dõi |
| Tìm việc | Được giao | Tự tìm khách, tự giữ quan hệ |
| Giờ làm | Cố định | Linh hoạt, nhưng dễ tràn sang buổi tối và cuối tuần |
| Học thêm | Công ty có thể tổ chức | Tự bỏ thời gian và chi phí |
| Quyền tự quyết | Theo quy trình chung | Cao, tự chọn khách và cách làm |
Nếu cột bên phải làm bạn thấy háo hức nhiều hơn lo lắng, đó là dấu hiệu tốt. Nếu chỉ dòng "giờ làm linh hoạt" làm bạn thích còn các dòng khác làm bạn ngại, có thể một vị trí bán thời gian hoặc làm việc linh hoạt ở công ty sẽ hợp hơn.
Đóng gói việc mình bán
Người mới làm tự do hay giới thiệu "em có hai mươi năm kinh nghiệm ngành dệt may, việc gì cũng làm được". Khách không biết thuê bạn để làm gì. Hãy đóng gói thành những gói việc cụ thể.
- Liệt kê năm vấn đề cụ thể bạn từng giải quyết nhiều lần trong nghề, ví dụ: sắp xếp lại kho cho hết thất lạc, lập quy trình kiểm tra chất lượng cho xưởng nhỏ, đào tạo đội bán hàng mới.
- Với mỗi vấn đề, ghi khách hàng nào hay gặp nó nhất: xưởng bao nhiêu người, ngành gì, đang ở giai đoạn nào.
- Viết mỗi gói thành một đoạn ngắn: vấn đề gì, làm những bước nào, trong bao lâu, khách nhận được gì khi xong.
- Chọn một hoặc hai gói làm mũi nhọn để giới thiệu. Ít gói nhưng rõ dễ bán hơn nhiều gói mơ hồ.
- Thử nói gói đó với một người ngoài nghề trong một phút. Nếu họ hiểu và nhắc lại được, gói đã đủ rõ.
Đóng gói còn giúp bạn biết khi nào việc xong. Rất nhiều người làm tư vấn tự do mệt mỏi vì nhận việc không có điểm kết thúc, khách cứ hỏi thêm mãi trong khi giá đã chốt từ đầu.
Tìm những khách đầu tiên mà không cần quảng cáo
Khách đầu tiên của người làm tư vấn lớn tuổi hầu như luôn đến từ những người đã biết họ làm việc thế nào.
- Khách hàng, nhà cung cấp, đối tác cũ của công ty mà bạn từng làm việc trực tiếp, trong giới hạn hợp đồng và cam kết bảo mật với chỗ cũ cho phép.
- Đồng nghiệp cũ đã chuyển sang làm quản lý ở nơi khác.
- Hội nghề nghiệp, câu lạc bộ doanh nghiệp ở địa phương, nơi chủ cơ sở nhỏ hay gặp nhau.
- Người từng được bạn kèm cặp, giờ đã lên vị trí ra quyết định.
- Viết chia sẻ kinh nghiệm thực tế trên trang cá nhân hoặc trong các nhóm nghề, đều đặn và không quảng cáo lộ liễu.
Hãy bắt đầu khi còn đi làm, nếu công ty cho phép làm thêm và không trái cam kết, bằng một hai việc nhỏ cuối tuần. Đọc kỹ hợp đồng lao động hiện tại về điều khoản cạnh tranh và bảo mật trước khi nhận khách cùng ngành. Có ba khách trả tiền đều đặn trước khi nghỉ việc là một mốc an toàn hơn nhiều so với nghỉ trước rồi mới đi tìm.
Thoả thuận, định giá và đòi tiền
Người lớn tuổi mới làm tự do thường ngại nói chuyện tiền, nhất là với người quen. Hệ quả là làm nhiều, thu ít, rồi chán. Nguyên tắc đầu tiên: mọi việc có thoả thuận bằng văn bản, dù chỉ là một tin nhắn dài ghi rõ phạm vi công việc, thời gian, số buổi, cách tính tiền, mốc thanh toán và điều gì nằm ngoài phạm vi.
Về định giá, đừng lấy lương tháng cũ chia cho số ngày làm việc. Lương cũ có công ty lo bảo hiểm, thiết bị, ngày nghỉ, và bạn được trả cả những ngày không có việc. Khi làm tự do, bạn phải tính cả thời gian tìm khách, soạn đề xuất, đi lại, học thêm, cộng các khoản bảo hiểm tự đóng. Hỏi vài người đang làm tự do trong nghề về cách họ tính, rồi tự đặt mức của mình; bắt đầu thấp quá thì rất khó tăng về sau.
Về đòi tiền, đặt cọc một phần khi bắt đầu là thông lệ bình thường, không phải thiếu tin tưởng. Chia thanh toán theo mốc công việc thay vì dồn cuối. Nếu khách trễ hạn, nhắc lịch sự nhưng rõ ràng, và tạm dừng phần việc tiếp theo cho đến khi thanh toán xong mốc trước. Một khách luôn trễ hạn tốn của bạn nhiều hơn số tiền họ trả.
Với người quen, càng cần rõ ràng hơn chứ không phải ít hơn. Câu "anh em với nhau, xong rồi tính" là khởi đầu của rất nhiều mối quan hệ sứt mẻ. Nói trước, viết ra, và nếu muốn giúp không lấy tiền thì cũng nói rõ là giúp, để hai bên không kỳ vọng khác nhau.
Tình huống: anh Quang 49 tuổi ở Lâm Đồng
Anh Quang (tình huống giả định) là kỹ sư nông nghiệp, làm cho một công ty vật tư hai mươi năm, chuyên hướng dẫn kỹ thuật cho nhà vườn. Công ty tái cơ cấu, anh được đề nghị chuyển sang làm bán hàng thuần tuý. Anh thấy mình không hợp, nhưng cũng chưa dám nghỉ vì con út còn học đại học.
Anh bắt đầu nhận tư vấn cuối tuần cho vài nhà vườn quen về cách tưới và bón phân tiết kiệm. Anh đóng gói thành hai gói: khảo sát vườn và lập kế hoạch chăm sóc cả mùa, và theo dõi định kỳ mỗi tháng. Anh không bán vật tư, không nhận hoa hồng từ hãng nào, và nói rõ điều đó với khách. Chính điều này làm nhà vườn tin anh.
Sau mười tháng, anh có bảy khách theo dõi định kỳ, thu nhập tuy chưa bằng lương cũ nhưng đủ để anh xin nghỉ. Anh hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về việc tiếp tục đóng theo hình thức tự nguyện, giữ thẻ bảo hiểm y tế, và đăng ký với cơ quan thuế theo hướng dẫn. Vợ anh lo sổ sách thu chi. Anh nói cái khó nhất không phải chuyên môn mà là tập quen với những tháng mùa mưa vắng khách, và anh đã phải học cách để dành từ mùa nhiều việc.
Những chỗ người mới làm tự do ở tuổi trung niên hay vấp
Phần lớn các vấp váp này không liên quan đến chuyên môn, mà đến thói quen của người quen làm trong tổ chức.
- Nhận mọi việc được mời vì sợ mất khách, đến lúc quá tải thì làm hỏng cả.
- Không có thoả thuận viết, đến lúc khách nói "tưởng giá đó gồm cả phần này" thì không có gì để đối chiếu.
- Để đứt quá trình đóng bảo hiểm xã hội vì nghĩ "để sau tính", rồi quên.
- Không tách tài khoản chi tiêu gia đình và tiền làm ăn, cuối năm không biết mình lời hay lỗ.
- Ngừng học vì nghĩ mình đã là chuyên gia, sau vài năm kiến thức cũ dần.
- Làm một mình hoàn toàn, không còn đồng nghiệp để trao đổi. Hãy giữ một nhóm nhỏ người cùng nghề để hỏi ý kiến và giới thiệu việc cho nhau.
- Nhận khách cùng ngành của công ty cũ mà chưa đọc lại cam kết đã ký, rồi vướng tranh chấp không đáng có.
Một cách tự kiểm đơn giản sau sáu tháng làm tự do: mở sổ ra xem mình đã làm bao nhiêu giờ, thu về bao nhiêu, bao nhiêu phần là từ khách quay lại. Nếu khách quay lại chiếm phần lớn, bạn đang đi đúng hướng. Nếu tháng nào cũng phải tìm khách mới từ đầu, gói việc của bạn có thể chưa đủ rõ hoặc chưa đúng người cần.
Câu hỏi thường gặp
Người trên 45 tuổi có nên chuyển sang làm tự do không?
Nên cân nhắc nếu bạn có chuyên môn mà doanh nghiệp nhỏ cần, tự kỷ luật được và gia đình chịu được thu nhập lên xuống. Cách an toàn là bắt đầu nhận việc nhỏ khi còn đi làm, có vài khách trả tiền đều rồi mới nghỉ.
Làm tư vấn tự do thì tìm khách ở đâu?
Khách đầu tiên thường đến từ quan hệ cũ: khách hàng, đối tác, đồng nghiệp đã chuyển sang nơi khác, hội nghề nghiệp ở địa phương. Chia sẻ kinh nghiệm thực tế đều đặn trên trang cá nhân hoặc nhóm nghề cũng giúp người khác biết bạn làm được gì.
Làm tự do có cần đóng bảo hiểm xã hội không?
Khi không còn làm công ăn lương, bảo hiểm xã hội bắt buộc thường dừng lại. Hãy hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về hình thức tham gia tự nguyện và cách duy trì bảo hiểm y tế để không bị đứt quá trình và không mất quyền lợi về sau.
Nên tính giá tư vấn thế nào khi mới bắt đầu?
Đừng lấy lương tháng cũ chia cho số ngày làm việc, vì làm tự do phải tự gánh bảo hiểm, thời gian tìm khách, đi lại và những ngày không có việc. Hãy hỏi vài người đang làm tự do trong nghề về cách tính rồi đặt mức của mình, tránh bắt đầu quá thấp.
Có được nhận khách cùng ngành với công ty cũ không?
Tuỳ hợp đồng lao động và các cam kết bảo mật, không cạnh tranh mà bạn đã ký. Hãy đọc lại kỹ trước khi nhận việc, và nếu không chắc thì hỏi người có chuyên môn về luật lao động để tránh tranh chấp không đáng có.