Nghe kém theo tuổi đến từ từ, thường mất âm cao trước, nên người bệnh vẫn nghe tiếng mà không rõ chữ, nhất là chỗ ồn; người nhà hay nhận ra trước chính người đó. Khám tai, đo thính lực và dùng máy trợ thính khi bác sĩ khuyên giúp người già giữ được trò chuyện, an toàn khi ra đường và đỡ thu mình.
Ở nhiều nhà, chuyện ông bà lãng tai được coi là chuyện già, chịu khó nói to là xong. Nhưng nói to không giải quyết được việc nghe không rõ chữ, còn làm cả hai bên mệt. Bài này đi qua dấu hiệu sớm, vì sao không nên coi nhẹ, cách nói chuyện để ông bà nghe được nhiều hơn, hiểu đúng về máy trợ thính, và trường hợp nào phải đi khám ngay trong vài ngày.
Nghe kém theo tuổi diễn ra như thế nào
Nghe kém do tuổi thường xảy ra ở cả hai tai, tăng dần qua nhiều năm. Các âm cao như tiếng chim hót, tiếng chuông, tiếng trẻ con, và các phụ âm như s, x, th thường mất trước. Vì thế người lớn tuổi hay nói "nghe thấy mà không hiểu nói gì": họ vẫn nghe được giọng, nhưng các phụ âm biến mất làm câu nói lùng bùng.
Chỗ ồn làm mọi thứ khó hơn nhiều. Trong một bữa cỗ đông người, tiếng bát đũa, tiếng nhạc, tiếng nhiều người nói chen nhau làm người nghe kém gần như không theo được câu chuyện. Ở nhà một đối một thì lại nghe khá, nên người nhà hay nghĩ "bố nghe được đấy chứ, chỉ là không để ý".
Bà Năm, 76 tuổi ở Lâm Đồng, dần không đi đám cưới, đám giỗ nữa. Con cháu nghĩ bà mệt, ngại đi xa. Thật ra bà ngồi giữa đám đông mà không nghe ai nói gì, cười theo cho qua, về nhà thấy buồn. Đến khi cháu gái để ý bà hay trả lời lạc đề mới đưa đi khám. Câu chuyện của bà cho thấy nghe kém hay núp sau những thay đổi tưởng như chuyện tính nết.
Dấu hiệu sớm mà người nhà hay nhận ra trước
Người nghe kém thường không tự thấy, vì mất dần từ từ và họ đã quen bù lại bằng cách đoán. Người nhà nên để ý những dấu hiệu sau:
- Bật tivi, radio to hơn mức người khác thấy thoải mái.
- Hay hỏi lại "gì cơ", hoặc trả lời lạc đề nhất là khi có tiếng ồn xung quanh.
- Nghe giọng đàn ông trầm rõ hơn giọng phụ nữ, trẻ em.
- Không nghe chuông cửa, tiếng điện thoại, tiếng gọi từ phòng bên.
- Hay nhìn chằm chằm vào miệng người nói, nghiêng đầu sang một bên.
- Ngại nghe điện thoại, ngại đi đám đông, ít tham gia trò chuyện hơn trước.
- Kêu người khác nói lầm bầm, nói nhỏ, trong khi người khác thấy bình thường.
Có hai ba dấu hiệu kéo dài là đủ lý do để đi khám tai và đo thính lực. Đây là việc nhẹ nhàng, không đau, cho kết quả nghe kém ở mức nào, tai nào, và hướng xử lý.
Vì sao không nên coi nhẹ chuyện lãng tai
Nghe kém không đe doạ tính mạng nên dễ bị xếp sau mọi chuyện khác. Nhưng nó kéo theo nhiều hệ quả trong đời sống. Người không nghe rõ dần ít nói chuyện, ít ra ngoài, rút về một góc. Cô đơn và buồn chán ở tuổi già lại là gánh nặng lớn cho cả sức khoẻ lẫn tinh thần.
Nghe kém cũng làm mệt: phải căng tai, đoán chữ suốt ngày tiêu tốn rất nhiều sức chú ý, nên người già hay mệt sau các buổi gặp gỡ đông người. Nhiều nghiên cứu ghi nhận mối liên quan giữa nghe kém không được hỗ trợ và suy giảm trí nhớ về sau; mối liên quan này vẫn đang được nghiên cứu thêm, nhưng đủ để coi việc giữ tai là một phần của giữ đầu óc.
Còn có chuyện an toàn: không nghe tiếng còi xe khi sang đường, không nghe tiếng nồi trào, tiếng chuông báo. Và chuyện hiểu lầm trong nhà: bà hỏi lại "con bảo gì cơ" lần thứ ba, con trả lời gắt, bà tưởng con khó chịu với mình, nhiều cuộc cãi vã giữa các thế hệ bắt đầu từ một câu nói không ai nghe rõ.
Cách nói chuyện để ông bà nghe được nhiều hơn
Dù đã có máy trợ thính hay chưa, cách người nhà nói chuyện tạo khác biệt lớn. Những thói quen dưới đây dễ làm và có tác dụng ngay:
- Gọi tên hoặc chạm nhẹ vào tay để ông bà biết mình sắp nói, rồi mới bắt đầu.
- Đứng hoặc ngồi đối diện, ngang tầm mắt, chỗ có ánh sáng chiếu vào mặt mình, để ông bà nhìn được môi và nét mặt.
- Tắt tivi, đóng cửa sổ ngoài đường ồn trước khi nói chuyện quan trọng.
- Nói rõ, chậm vừa phải, hơi to hơn một chút; không hét, vì hét làm méo tiếng và nghe như đang giận.
- Nếu ông bà không hiểu, đổi cách nói bằng từ khác, thay vì nhắc lại đúng câu đó to hơn.
- Với thông tin quan trọng như giờ khám, tên thuốc, hãy viết ra giấy cho chắc.
- Trong bữa cỗ đông người, xếp ông bà ngồi góc yên tĩnh, quay lưng về phía nguồn ồn, cạnh người hay trò chuyện với ông bà.
Đừng nói về ông bà khi ông bà đang ngồi đó như thể ông bà không có mặt. Người nghe kém vẫn hiểu được rất nhiều qua nét mặt, và cảm giác bị gạt ra khỏi câu chuyện làm tổn thương hơn chuyện nghe kém.
Máy trợ thính: hiểu đúng trước khi mua
Khám và đo thính lực trước. Máy chỉ được chọn đúng khi biết nghe kém ở mức nào, tần số nào, tai nào, và loại trừ nguyên nhân khác như nút ráy tai, viêm tai. Mua máy khi chưa khám là đoán mò.
Máy khuếch đại rẻ tiền không phải máy trợ thính. Những thiết bị chỉ làm to tất cả âm thanh lên, kể cả tiếng ồn, thường làm khó chịu mà không rõ chữ hơn. Máy trợ thính đúng nghĩa được chỉnh theo kết quả đo của từng người.
Cần thời gian làm quen. Những tuần đầu nghe mọi thứ lạ, tiếng bước chân, tiếng quạt đều to. Đeo tăng dần mỗi ngày, quay lại chỉnh máy khi cần; bỏ cuộc trong tuần đầu là chuyện rất hay gặp.
Sĩ diện là rào cản lớn. Nhiều ông bà ngại đeo vì sợ bị coi là già, là điếc. Con cháu nên nhắc tới lợi ích cụ thể: nghe được cháu nói chuyện, xem thời sự không phải bật to, đi cỗ vui hơn.
Giữ máy đúng cách. Tháo máy khi tắm, để chỗ khô, thay pin hoặc sạc đều, mang đi kiểm tra theo hẹn. Máy hỏng, hết pin mà để đó là lý do hay gặp khiến ông bà bỏ đeo.
Điện thoại, tivi, chuông cửa: những điều chỉnh nhỏ trong nhà
Điện thoại. Chỉnh âm lượng cuộc gọi lên mức cao, bật chế độ rung kèm đèn nháy khi có cuộc gọi. Gọi video thường dễ nghe hơn gọi thường vì ông bà nhìn được miệng và nét mặt người nói. Nhiều điện thoại có sẵn phần cài đặt trợ năng cho người nghe kém; con cháu có thể dò và cài giúp một lần.
Tivi. Bật phụ đề với những chương trình có sẵn, ngồi gần loa hơn thay vì bật thật to cho cả nhà chịu. Một số máy trợ thính kết nối thẳng với tivi, điện thoại; hỏi nơi chỉnh máy xem máy của ông bà có làm được không.
Chuông cửa và báo động. Chuông cửa có đèn nháy, đồng hồ báo thức rung đặt dưới gối, thiết bị báo khói có đèn giúp người nghe kém không lỡ những tín hiệu quan trọng, nhất là khi ở nhà một mình.
Phòng khách bớt vang. Phòng nhiều mặt cứng như sàn gạch, tường trống làm tiếng vọng nhiều. Một tấm thảm, rèm vải, ghế đệm giúp tiếng nói rõ hơn đáng kể.
Thoả thuận tín hiệu. Cả nhà thống nhất vài cử chỉ đơn giản, như vẫy tay trước khi nói, chạm vai để gọi, giúp ông bà không phải giật mình hay cảm thấy bị bỏ quên.
Giữ tai hằng ngày: nên và không nên
Nghe kém do tuổi không đảo ngược được, nhưng có những thói quen giúp tai không kém nhanh hơn và tránh những tổn thương không đáng có.
| Việc | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Ráy tai | Lau vành tai ngoài khi tắm; nếu thấy tai bí, nghe kém đi thì nhờ bác sĩ lấy ráy | Ngoáy sâu bằng tăm bông, que, kẹp tóc |
| Tiếng ồn | Đeo nút chống ồn khi cắt cỏ, khoan, ở chỗ máy móc | Ngồi sát loa hát karaoke hàng giờ |
| Tai nghe | Nghe vừa đủ, nghỉ giữa chừng | Đeo tai nghe bật to cả ngày |
| Thuốc nhỏ tai | Dùng khi bác sĩ kê | Tự nhỏ dầu, lá giã, thuốc mua theo mách bảo |
| Bệnh mạn tính | Giữ huyết áp, đường huyết ổn định theo lời bác sĩ | Bỏ thuốc khi thấy khoẻ |
Người làm nghề ồn nhiều năm, như thợ máy, thợ mộc, công nhân xưởng, nên đi đo thính lực sớm hơn và đều hơn, vì tổn thương do tiếng ồn cộng thêm vào nghe kém theo tuổi.
Khi nào cần khám tai ngay, không chờ
Phần lớn nghe kém do tuổi có thể hẹn khám bình thường. Nhưng những trường hợp dưới đây cần đi khám sớm, có trường hợp càng sớm càng tốt:
- Nghe kém đột ngột, nhất là ở một bên tai, xảy ra trong vài giờ hoặc vài ngày: cần đi khám ngay, không chờ xem có tự hết không.
- Ù tai chỉ một bên, kéo dài.
- Đau tai, chảy dịch, chảy máu từ tai, sốt.
- Chóng mặt quay cuồng kèm nghe kém, ù tai.
- Nghe kém kèm yếu mặt, méo miệng, nói khó.
- Câu nên hỏi bác sĩ: "Bố con nghe kém mức nào, có cần máy trợ thính không? Loại nào hợp? Bao lâu nên đo lại?"
Mang theo danh sách thuốc đang dùng khi đi khám tai, vì một số thuốc có thể ảnh hưởng tới tai và bác sĩ cần biết. Nếu ông bà ở xa con cháu, hãy dặn ông bà và hàng xóm thân rằng nghe kém đột ngột là chuyện phải đi khám ngay, giống như đau ngực, chứ không phải chuyện đợi con về rồi tính.
Câu hỏi thường gặp
Người già nghe kém có chữa khỏi được không?
Nghe kém do tuổi thường không hồi phục, nhưng có thể hỗ trợ tốt bằng máy trợ thính và cách giao tiếp phù hợp. Một số nguyên nhân khác như nút ráy tai, viêm tai thì xử lý được. Cần khám để biết đúng nguyên nhân.
Nghe kém đột ngột một bên tai có nguy hiểm không?
Có, đây là trường hợp nên đi khám ngay trong thời gian sớm nhất, không chờ tự hết. Việc xử lý sớm có thể ảnh hưởng tới khả năng hồi phục, nên đừng tự nhỏ thuốc hay ngoáy tai rồi chờ đợi.
Máy trợ thính có làm tai kém đi nhanh hơn không?
Máy trợ thính được chỉnh đúng theo kết quả đo không làm tai kém đi. Cảm giác nghe kém hơn khi tháo máy là do đã quen nghe rõ. Thiết bị khuếch đại rẻ tiền chỉnh không đúng thì có thể gây khó chịu, nên phải khám và chỉnh máy đúng chỗ.
Có nên tự lấy ráy tai cho ông bà không?
Không nên ngoáy sâu bằng tăm bông hay vật nhọn vì dễ đẩy ráy vào sâu hơn hoặc làm xước tai. Chỉ lau vành tai ngoài. Nếu ông bà thấy tai bí, nghe kém đi, hãy nhờ bác sĩ kiểm tra và lấy ráy an toàn.
Ông bà ngại đeo máy trợ thính thì con cháu nên nói thế nào?
Nói về những điều ông bà muốn: nghe được cháu kể chuyện, đi cỗ vui hơn, xem thời sự không phải bật to. Đi cùng ông bà khi khám và chỉnh máy, khen khi ông bà đeo đều. Tránh dùng lời làm ông bà thấy bị chê là già, là điếc.
Bao lâu nên đo thính lực một lần?
Tuỳ tình trạng tai và lời dặn của bác sĩ. Người đã nghe kém hoặc đang đeo máy thường được hẹn đo lại định kỳ để chỉnh máy. Người thấy nghe kém đi so với trước thì nên đi đo luôn, không cần chờ tới hẹn.