HauVan.comHậu Vận
Giữ sức khoẻ cho tuổi về già

Bài tập thăng bằng cho người lớn tuổi: tự kiểm và tập mỗi ngày để bớt ngã

Ngã là tai nạn hay gặp nhất ở người già. Cách tự kiểm thăng bằng, sáu bài tập theo bậc, đứng dậy đúng cách và việc cần làm ngay sau một lần ngã.

Older Vietnamese man standing on one leg while holding a balcony railing among potted plants, seen from behind, soft early morning haze, muted green tones

Thăng bằng tập được như sức cơ: chỉ vài phút mỗi ngày với các bài đứng một chân, đi nối gót, nhón gót có chỗ vịn là người lớn tuổi đi vững hơn và bớt ngã rõ rệt. Phòng ngã không chỉ là sửa nhà; phần lớn nằm ở cơ thể: chân đủ khoẻ, mắt nhìn đủ rõ, đứng dậy không vội, giày dép bám chắc.

Ngã ở tuổi già đáng sợ vì một cú ngã có thể kéo theo gãy cổ xương đùi, nằm lâu, rồi yếu hẳn đi. Đáng sợ không kém là nỗi sợ ngã sau lần ngã đầu tiên: người ta ngại đi, ít vận động, chân yếu thêm, và vòng lặp cứ thế xoáy xuống. Bài này đi qua cách tự kiểm thăng bằng, bài tập theo bậc, những nguyên nhân từ cơ thể hay bị bỏ qua, và nên làm gì nếu ngã.

Vì sao người lớn tuổi dễ mất thăng bằng

Giữ thăng bằng là việc của nhiều bộ phận cùng lúc: mắt cho biết mình đang ở đâu, tai trong cảm nhận đầu nghiêng thế nào, bàn chân cảm nhận mặt sàn, và cơ chân, cơ hông phản ứng kịp để kéo người lại khi lỡ trượt. Theo tuổi, bộ phận nào cũng chậm đi một chút. Mắt kém đi trong ánh sáng yếu, bàn chân bớt nhạy, cơ phản ứng chậm. Cộng lại, khoảng cách giữa "hơi trượt" và "ngã hẳn" ngắn lại.

Cần nói rõ: dễ mất thăng bằng không phải là điều tất yếu phải chấp nhận. Nhiều nguyên nhân sửa được, như cơ chân yếu, kính sai độ, dép trơn, đứng dậy quá nhanh khi huyết áp tụt. Có những nguyên nhân thuộc về bệnh, như rối loạn tiền đình, bệnh thần kinh, tác dụng phụ của thuốc, và những thứ này cần bác sĩ khám mới biết.

Ông Tâm, 71 tuổi ở Cần Thơ, ngã hai lần trong một năm và cả nhà nghĩ do sân trơn. Khi đi khám, bác sĩ hỏi kỹ thì ra ông hay đứng dậy đi vệ sinh ban đêm thật nhanh, lúc đó hay choáng váng. Sửa thói quen đứng dậy và xem lại thuốc đang dùng giúp ông bớt ngã hơn nhiều so với việc chỉ lát gạch mới. Bài học ở đây là nhìn vào hoàn cảnh của từng lần ngã, đừng vội đổ cho mặt sàn rồi bỏ qua phần cơ thể.

Tự kiểm thăng bằng: ba phép thử và cách đọc kết quả

Làm các phép thử dưới đây khi có người đứng cạnh, gần tường hoặc lưng ghế chắc để vịn khi cần. Đây là cách tự theo dõi, không thay cho khám bác sĩ.

Phép thửCách làmĐáng để ý khi
Đứng chụm chânĐứng hai bàn chân sát nhau, tay buông, mắt nhìn thẳng, giữ yênNgười lắc rõ, phải bước chân ra để giữ, chưa đứng yên được lâu
Đứng nối gótĐặt gót chân trước chạm mũi chân sau thành một đường thẳng, giữ yênLiên tục phải vịn, lệch hẳn về một bên
Đứng một chânVịn nhẹ lưng ghế, nhấc một chân lên, khi vững thì thả tayKhông thể rời tay khỏi ghế, hai chân chênh nhau nhiều
Đứng dậy và điTừ ghế đứng lên, đi một quãng ngắn, quay lại ngồi xuốngChao đảo khi quay người, bước ngắn, lê chân, phải vịn đồ đạc

Ghi lại số giây đứng được và cảm giác mỗi lần. Kết quả kém dần theo các tháng, hoặc tự nhiên kém hẳn chỉ trong vài tuần, là lý do để đi khám sớm thay vì chờ tới lần ngã.

Sáu bài tập thăng bằng theo bậc, từ dễ tới khó

Mỗi ngày dành năm đến mười phút, luôn đứng cạnh bàn bếp hoặc lưng ghế chắc. Chỉ lên bậc sau khi bậc trước làm vững trong ít nhất một tuần.

  1. Đứng chụm chân, vịn hai tay: giữ khoảng nửa phút, làm ba lần. Khi vững thì vịn một tay, rồi chỉ chạm đầu ngón tay.
  2. Dồn trọng tâm sang hai bên: đứng hai chân rộng bằng vai, chuyển dần trọng lượng sang chân trái rồi sang chân phải, chậm như đưa võng.
  3. Nhón gót và đứng trên gót: nhón lên mười lần, rồi nhấc mũi chân đứng trên gót mười lần, vịn tay suốt.
  4. Đứng nối gót: gót trước chạm mũi sau, giữ nửa phút, đổi chân. Khi vững thì thử đi nối gót dọc theo bàn bếp.
  5. Đứng một chân: vịn ghế, nhấc một chân, đếm chậm tới mười, đổi chân. Lên bậc bằng cách chỉ chạm ngón tay, rồi thả tay ngắn.
  6. Đi bước chéo và quay người: bước ngang, bước lùi chậm rãi dọc bàn bếp, quay người theo vòng rộng thay vì xoay trên một chân.

Tập kèm các động tác sức cơ chân như đứng lên ngồi xuống ghế thì hiệu quả hơn tập riêng thăng bằng. Những người thích tập nhóm có thể tìm lớp dưỡng sinh, thái cực quyền ở công viên gần nhà, những môn chậm có nhiều động tác dồn trọng tâm.

Những nguyên nhân từ cơ thể hay bị bỏ qua

Đứng dậy quá nhanh. Nhiều người lớn tuổi bị tụt huyết áp khi đổi tư thế: nằm bật dậy là tối sầm mắt. Thói quen an toàn là ngồi dậy ở mép giường, đếm chậm vài nhịp, đứng lên vẫn vịn, rồi mới đi.

Mắt kém mà không đổi kính. Kính đeo nhiều năm có thể đã sai độ. Kính đa tròng làm nhìn bậc thềm dễ lệch khi cúi xuống. Khám mắt định kỳ và hỏi bác sĩ về kính lúc đi cầu thang.

Thuốc làm buồn ngủ hoặc chóng mặt. Một số thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc huyết áp, nhất là khi dùng nhiều loại cùng lúc, có thể làm choáng váng. Đừng tự bỏ thuốc; mang toàn bộ thuốc đang dùng tới cho bác sĩ xem lại.

Bàn chân đau và giày dép. Chai chân, móng mọc quặp, dép tổ ong mòn đế, dép lê quá rộng đều làm bước chân không vững. Giày dép có quai hậu, đế mỏng mà bám, vừa khít chân an toàn hơn nhiều.

Đi tiểu đêm nhiều lần. Mỗi lần thức dậy trong bóng tối, nửa tỉnh nửa mơ, là một lần dễ ngã. Đi tiểu đêm nhiều cũng là điều đáng hỏi bác sĩ, vừa vì giấc ngủ vừa vì nguy cơ ngã.

Uống rượu. Một chén rượu với người già có thể làm chậm phản xạ nhiều hơn người trẻ, nhất là khi đang dùng thuốc. Cỗ bàn về khuya là lúc hay ngã trên đường về.

Một tuần mẫu: lồng tập thăng bằng vào việc hằng ngày

Người lớn tuổi hay bỏ tập vì thấy phải "dành riêng giờ". Cách bền hơn là gắn từng bài vào việc vốn đã làm mỗi ngày. Bảng dưới là gợi ý cho bà Hoa, 68 tuổi ở Hải Phòng, sống cùng con gái, chân còn khá nhưng đã một lần trượt chân ở bậc thềm.

Thời điểmViệc vốn cóLồng bài tập
Sáng sớmĐánh răng, rửa mặtĐứng chụm chân, tay chạm nhẹ bồn rửa; khi vững thì đứng một chân từng bên
Sau bữa sángĐợi ấm nước sôiNhón gót mười lần, đứng trên gót mười lần, vịn bàn bếp
Giữa buổiTưới cây, quét nhàBước ngang dọc lan can, quay người theo vòng rộng
Chiều, ba ngày một tuầnĐi bộ quanh khu nhàThêm đoạn ngắn đi nối gót ở chỗ bằng phẳng, có người đi cạnh
TốiXem thời sựĐứng lên ngồi xuống ghế mười lần trong giờ quảng cáo

Sau một tháng, bà Hoa tự thấy bước lên bậc thềm không còn phải nhìn chằm chằm xuống chân. Mỗi người sẽ có lịch khác, miễn là ngày nào cũng có vài phút đứng trên chân mình mà không vội. Ngày mệt, ngày ốm thì chỉ làm phần sáng sớm; giữ được sợi chỉ nhỏ còn hơn đứt hẳn rồi phải bắt đầu lại từ đầu.

Sợ ngã: khi nỗi lo làm chân yếu thêm

Sau lần ngã đầu tiên, nhiều người lớn tuổi chuyển sang tránh đi lại: không ra chợ nữa, ngồi một chỗ cả ngày, đi đâu cũng đòi người dắt. Gia đình thấy vậy cũng yên tâm vì "ở yên cho lành". Nhưng ít vận động làm cơ chân yếu và phản xạ kém thêm, nên lần đứng dậy tiếp theo lại càng dễ ngã. Nỗi sợ ngã vì thế là một vấn đề thật, cần được nói ra chứ không nên bị gạt đi bằng câu "có gì đâu mà sợ".

Cách gỡ là cho người già lấy lại niềm tin bằng thắng lợi nhỏ: tập thăng bằng ở chỗ an toàn có người cạnh, đi bộ quãng ngắn quen thuộc rồi dài dần, dùng gậy nếu bác sĩ khuyên, mang giày chắc. Người con nên hỏi thẳng "bố sợ ngã ở chỗ nào nhất" và cùng xử lý chỗ đó, thay vì cấm đoán chung chung.

Một điều nữa hay bị quên: dạy người già cách đứng dậy sau khi ngã khi không có ai ở nhà. Biết cách tự xoay người, bò tới ghế chắc rồi chống lên làm nỗi sợ nhỏ đi nhiều, vì cái làm người ta hoảng là cảm giác nằm đó mà không làm gì được.

Nếu đã ngã: làm gì ngay và khi nào phải gặp bác sĩ

Khi người lớn tuổi bị ngã, đừng vội kéo dậy. Hỏi xem đau ở đâu, có cử động được tay chân không, có đập đầu không. Sau đó, những trường hợp dưới đây cần đi khám hoặc gọi cấp cứu:

  • Đau dữ dội ở hông, đùi, cổ tay, không đứng được hoặc chân bị ngắn lại, xoay lệch: có thể gãy xương, đừng cố dìu đi.
  • Đập đầu, nhất là người đang dùng thuốc chống đông: cần đi khám dù lúc đầu thấy bình thường, và theo dõi buồn ngủ, nôn, nói lắp trong những ngày sau.
  • Ngã mà không nhớ vì sao ngã, ngất trước khi ngã, tim đập loạn, yếu một bên người.
  • Ngã từ hai lần trở lên trong vài tháng, kể cả không bị thương: đây là lúc cần khám tìm nguyên nhân.
  • Câu nên hỏi bác sĩ: "Thuốc bố mẹ con đang dùng có loại nào gây chóng mặt không? Có nên tập vật lý trị liệu thăng bằng không? Có cần dùng gậy và chọn loại thế nào?"

Ghi lại mỗi lần ngã: giờ nào, đang làm gì, ở đâu, trước đó có choáng không. Những ghi chép giản dị đó giúp bác sĩ tìm ra quy luật mà một lần khám ngắn khó thấy được.

Câu hỏi thường gặp

Người già nên tập thăng bằng mỗi ngày bao lâu?

Năm đến mười phút mỗi ngày là đủ để bắt đầu, chia làm vài lượt ngắn cũng được, ví dụ đứng một chân lúc đánh răng hay đợi nồi cơm. Điều quan trọng là đều đặn và luôn có chỗ vịn gần tay cho tới khi thật vững.

Đứng một chân không được lâu có phải là bệnh không?

Không hẳn là bệnh; phần nhiều là cơ chân yếu và ít tập. Tuy nhiên nếu khả năng đứng một chân kém đi nhanh trong thời gian ngắn, hay kèm chóng mặt, yếu một bên người, thì nên đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân cụ thể.

Chóng mặt khi đứng dậy có nguy hiểm không?

Choáng váng thoáng qua khi đứng lên nhanh khá thường gặp ở người lớn tuổi, nhưng nó làm tăng nguy cơ ngã rõ rệt. Nên đứng dậy chậm theo từng bước, và kể với bác sĩ, nhất là khi đang dùng thuốc huyết áp hoặc choáng kéo dài, kèm ngất.

Người già có nên dùng gậy chống không?

Gậy giúp ích khi được bác sĩ hay chuyên viên vật lý trị liệu chỉ định đúng loại, đúng chiều cao và hướng dẫn cách đi. Gậy sai chiều cao hoặc cầm sai tay có thể làm đi kém vững hơn, nên đừng mua đại một cây ở chợ.

Ông bà không chịu tập thăng bằng thì con cháu làm sao?

Lồng bài tập vào việc hằng ngày thay vì gọi là tập: đứng một chân khi nấu nước, đi nối gót trong hành lang khi đưa cháu đi ngủ. Cùng làm với ông bà, và nói về lợi ích cụ thể là tự đi chợ được, không phải phụ thuộc người khác.

Ngã xong không thấy đau thì có cần đi khám không?

Nếu đập đầu, đang dùng thuốc chống đông, ngã không rõ lý do hoặc đã ngã nhiều lần thì nên đi khám dù chưa thấy đau. Các trường hợp còn lại vẫn nên theo dõi vài ngày và báo bác sĩ trong lần khám gần nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138