HauVan.comHậu Vận
Giữ sức khoẻ cho tuổi về già

Giữ cơ bắp sau tuổi 50: vì sao cơ teo dần và cách tập sức cơ an toàn tại nhà

Sau tuổi 50 cơ bắp hao dần nếu không dùng tới. Cách tự kiểm sức cơ, năm động tác với ghế và chai nước, ăn đủ đạm và khi nào nên hỏi bác sĩ.

Middle-aged Vietnamese woman doing slow sit-to-stand exercises beside a wooden chair in a sunlit living room, side view, face turned away, warm morning light

Sau tuổi 50, cơ bắp hao dần nếu không được dùng tới đủ nặng, và cách giữ cơ hiệu quả nhất là tập sức cơ đều đặn hai đến ba buổi mỗi tuần, kết hợp ăn đủ đạm chia đều các bữa. Không cần phòng tập hay máy móc: một chiếc ghế chắc, bức tường và vài chai nước là đủ để bắt đầu, miễn là tăng độ khó từ từ và tập đúng tư thế.

Mất cơ không gây đau nên ít ai để ý cho tới khi việc thường ngày bắt đầu khó: đứng dậy khỏi ghế thấp phải chống tay, xách túi gạo từ chợ về thấy nặng hơn năm trước, leo cầu thang phải nghỉ giữa chừng. Những dấu hiệu đó đáng để tâm vì sức cơ chân là thứ giữ cho người già tự đi lại, tự tắm rửa và ít ngã. Phần dưới đây đi từ chỗ hiểu cơ mất đi thế nào, cách tự kiểm, bộ động tác cụ thể, tới những chỗ hay làm sai.

Cơ bắp mất đi theo tuổi diễn ra như thế nào

Từ tuổi trung niên, khối cơ và sức cơ giảm dần một cách lặng lẽ. Y học gọi tình trạng mất cơ rõ rệt theo tuổi là suy giảm khối cơ, nhưng trong đời thường người ta chỉ thấy "yếu chân", "mỏi tay" và cho rằng đó là chuyện già thì phải chịu. Thực tế phần lớn sự hao hụt này đến từ việc cơ không được dùng tới đủ nặng: ngồi nhiều hơn, đi xe máy thay vì đi bộ, có người khác xách đồ hộ. Cơ thể rất tiết kiệm, phần nào không dùng thì nó bớt nuôi.

Điều đáng chú ý là sức cơ thường giảm nhanh hơn khối cơ. Một người nhìn vẫn tròn trịa, cân nặng không đổi, nhưng mỡ đã thay dần chỗ của cơ, nên sức kéo, sức đẩy kém đi. Đó là lý do bà Lan, 63 tuổi ở Đà Nẵng, cân nặng vẫn y như hồi 50 mà nay ngồi xổm nhặt rau dưới đất phải vịn bàn mới đứng lên được.

Tin tốt là cơ bắp phản ứng với tập luyện ở mọi tuổi. Người 70 tuổi tập sức cơ đều đặn vẫn khoẻ lên rõ, chỉ là chậm hơn người trẻ và cần tăng nặng thận trọng hơn. Cái mất đi do lười dùng thì lấy lại được phần lớn bằng cách dùng lại, và bắt đầu càng sớm thì nền càng dày khi bước vào tuổi bảy mươi, tám mươi.

Tự kiểm sức cơ tại nhà bằng ba phép đơn giản

Không cần máy đo, bạn có thể tự theo dõi sức cơ bằng ba phép thử dưới đây, làm mỗi tháng một lần vào cùng giờ trong ngày và ghi lại kết quả vào sổ. Điều quan trọng không phải con số so với người khác mà là so với chính mình tháng trước.

  1. Đứng lên ngồi xuống ghế: ngồi ghế tựa cao vừa đầu gối, khoanh tay trước ngực, đứng thẳng lên rồi ngồi xuống liên tục năm lần, đếm thời gian. Phải chống tay mới đứng lên được, hoặc lần sau chậm hẳn lần trước, là dấu hiệu chân đang yếu đi.
  2. Xách đồ đi một quãng: xách hai túi nước, mỗi bên tay một túi vừa sức, đi hết chiều dài nhà rồi quay lại. Để ý tay có run, vai có bị kéo lệch, phải đặt xuống nghỉ không.
  3. Bước lên một bậc cầu thang: bước lên bậc bằng một chân, không vịn, rồi bước xuống, đổi chân. Chân nào run hơn hay phải vịn là chân yếu hơn, cần tập kỹ hơn.
  4. Ghi lại và so sánh: chép thời gian, số lần, cảm giác vào một cuốn sổ nhỏ. Sau hai, ba tháng tập đều, nhìn lại sổ sẽ thấy tiến bộ rõ hơn là nhìn gương.

Nếu có phép thử nào làm bạn chóng mặt, đau ngực hay đau khớp nhói thì dừng ngay và mang chính kết quả đó đi hỏi bác sĩ, đừng cố làm cho đủ.

Năm động tác tập sức cơ chỉ cần ghế, tường và chai nước

Năm động tác dưới đây phủ được các nhóm cơ lớn mà người già cần nhất: đùi, mông, bắp chân, lưng và tay. Mỗi động tác làm 8 đến 12 lần một hiệp, hai hiệp, nghỉ giữa hiệp một phút. Làm chậm, thở đều, không nín thở khi gắng sức.

Động tácCách làmLưu ý an toàn
Đứng lên ngồi xuống ghếNgồi mép ghế, hai chân rộng bằng hông, nghiêng người tới trước rồi đứng thẳng, ngồi xuống thật chậmGhế dựa tường cho khỏi trượt; khi khoẻ hơn thì bỏ chống tay
Đẩy tườngĐứng cách tường một cánh tay, chống hai tay lên tường, gập khuỷu cho ngực tiến sát tường rồi đẩy raGiữ lưng thẳng, không ưỡn bụng; đứng xa hơn để tăng độ khó
Nhón gótVịn lưng ghế, nhón cả hai gót lên cao, giữ một nhịp rồi hạ xuống chậmTốt cho bắp chân và thăng bằng; tăng dần sang nhón từng chân
Kéo chai nướcMột tay chống ghế, người hơi cúi, tay kia cầm chai nước kéo lên sát hông rồi hạ xuốngLưng giữ thẳng như tấm ván; chai nặng dần theo tuần
Đá chân ra sauVịn lưng ghế, giữ thẳng chân, đưa một chân ra sau rồi về, không ưỡn lưngTập cơ mông giữ hông vững; làm chậm, không lấy đà

Bài tập vừa đúng là hai, ba lần cuối của hiệp thấy khó nhưng vẫn làm đúng tư thế. Nếu làm 12 lần mà vẫn nhẹ tênh, đã tới lúc tăng nặng: chai nước to hơn, ghế thấp hơn, hoặc làm chậm hơn ở chiều xuống.

Tập bao nhiêu là đủ và tăng độ khó thế nào

Hai đến ba buổi một tuần, cách ngày. Cơ khoẻ lên trong lúc nghỉ chứ không phải lúc tập, nên tập liên tục mỗi ngày cùng một nhóm cơ không có lợi hơn. Ví dụ tập sáng thứ Hai, thứ Tư, thứ Sáu; những ngày còn lại đi bộ, làm vườn.

Tăng nặng từng bậc nhỏ. Mỗi lần tăng chỉ thêm một chút: thêm hai lần mỗi hiệp, hoặc chai nước nặng hơn một ít. Tăng vọt là con đường nhanh nhất tới đau khớp và bỏ cuộc.

Mỏi cơ hôm sau là bình thường, đau khớp thì không. Cảm giác ê ẩm ở bắp đùi một hai ngày sau buổi tập đầu là cơ đang thích nghi. Còn đau nhói ở khớp gối, khớp vai, hay đau kéo dài quá ba ngày thì nên giảm mức và hỏi bác sĩ.

Đều đặn quan trọng hơn cường độ. Người tập nhẹ nhưng đều trong một năm khoẻ hơn hẳn người tập nặng ba tuần rồi nghỉ. Gắn buổi tập vào một việc cố định, như sau khi uống trà sáng, giúp giữ thói quen lâu hơn.

Cơ đã có rồi cũng cần giữ. Ngừng tập vài tháng, phần cơ vừa xây lại sẽ hao đi. Lúc ốm, lúc đi xa, cứ làm bản rút gọn hai động tác cũng hơn là bỏ hẳn.

Ăn thế nào để cơ có cái mà xây

Tập mà ăn thiếu đạm thì cơ thể không có nguyên liệu để xây cơ. Người già thường ăn ít đi, nhất là bữa sáng và bữa tối chỉ bát cháo trắng hay ít cơm với rau, nên lượng đạm thực tế thấp hơn mình tưởng. Nguyên tắc dễ nhớ là bữa nào cũng có một phần đạm cỡ lòng bàn tay: cá, thịt nạc, trứng, đậu phụ, sữa, sữa chua, các loại đậu. Chia đều trong ngày tốt hơn dồn cả vào bữa trưa.

Những người hay bị bỏ sót là người răng yếu, ăn kém hoặc đang kiêng khem. Với họ, món mềm dễ nuốt như trứng hấp, cá kho mềm, đậu phụ non, cháo nấu thêm thịt bằm giúp đủ đạm mà không vất vả nhai. Người đang có bệnh thận hay được dặn hạn chế đạm thì phải hỏi bác sĩ về lượng phù hợp, không tự tăng.

Đừng tìm đường tắt bằng các loại bột, viên uống quảng cáo "tăng cơ". Cơ bắp chỉ lớn khi được dùng tới, và đồ ăn thường ngày đã đủ nguyên liệu nếu bữa ăn có đủ đạm. Nước cũng đáng nhắc: người già hay quên uống, cơ mất nước làm buổi tập mệt hơn và dễ chuột rút.

Những chỗ hay làm sai khi tập sức cơ ở tuổi trung niên

Chỉ đi bộ và nghĩ thế là đủ. Đi bộ rất tốt cho tim và đường huyết nhưng không đủ nặng để giữ cơ đùi, cơ tay. Người chỉ đi bộ vẫn có thể yếu dần khi đứng dậy khỏi ghế thấp. Cần thêm buổi tập sức cơ riêng.

Tập theo video của người trẻ. Nhiều bài trên mạng có động tác nhảy bật, gập người sâu, xoay vặn nhanh. Với khớp gối đã mòn hay lưng đã có vấn đề, những động tác đó dễ gây chấn thương. Chọn động tác chậm, có chỗ vịn.

Nín thở khi gắng sức. Nín thở lúc đẩy hay đứng dậy làm huyết áp tăng vọt trong chốc lát. Thói quen đúng là thở ra khi gắng sức, hít vào khi trở về.

Bỏ qua phần khởi động. Năm phút đi tại chỗ, xoay vai, co duỗi khớp giúp khớp trơn và giảm nguy cơ căng cơ. Người lớn tuổi càng không nên vào thẳng động tác nặng.

Thấy đau là nghỉ luôn cả tháng. Đau ở một chỗ thì đổi động tác cho chỗ đó, còn những nhóm cơ khác vẫn tập được. Nghỉ hẳn làm mất những gì đã xây.

Khi nào nên hỏi bác sĩ trước khi tập hoặc dừng tập

Tập sức cơ nhẹ nhàng an toàn với phần lớn người lớn tuổi, nhưng có những trường hợp nên hỏi bác sĩ trước, và những dấu hiệu phải dừng ngay trong lúc tập:

  • Đang có bệnh tim, huyết áp chưa ổn định, vừa mổ, vừa gãy xương hoặc vừa ốm nằm lâu.
  • Đau ngực, khó thở bất thường, tim đập loạn, chóng mặt hay vã mồ hôi lạnh khi tập: dừng ngay, ngồi nghỉ và đi khám sớm.
  • Đau khớp sưng nóng, đau nhói tăng dần qua các buổi, hay một bên chân tay yếu hẳn bên kia.
  • Sụt cân không rõ lý do, ăn uống kém kéo dài: cần tìm nguyên nhân trước khi chỉ lo tập.
  • Câu nên hỏi bác sĩ: "Với bệnh của bố mẹ con, động tác nào nên tránh, mức nặng nào thì an toàn, có cần đo huyết áp trước khi tập không?"

Người con đưa bố mẹ đi khám có thể mang theo cuốn sổ ghi kết quả tự kiểm. Bác sĩ nhìn vào diễn biến vài tháng sẽ dặn được sát hơn là nghe tả chung chung "dạo này yếu chân".

Câu hỏi thường gặp

Ngoài 60 tuổi mới bắt đầu tập sức cơ có còn tác dụng không?

Vẫn có tác dụng rõ. Cơ bắp phản ứng với tập luyện ở mọi lứa tuổi, chỉ chậm hơn người trẻ. Người bắt đầu muộn nên khởi đầu bằng động tác có chỗ vịn, mức rất nhẹ, tăng dần theo từng tuần và hỏi bác sĩ nếu đang có bệnh mạn tính.

Tập sức cơ có làm người già bị to cơ, cứng người không?

Không đáng lo. Ở tuổi trung niên và về già, tập sức cơ chủ yếu giúp cơ khoẻ và chắc hơn chứ hiếm khi làm to cơ thấy rõ. Kèm vài động tác giãn cơ cuối buổi thì người còn dẻo hơn trước, không bị cứng.

Đau khớp gối thì có nên tập cơ đùi không?

Thường cơ đùi khoẻ lại giúp đỡ tải cho khớp gối, nhưng phải chọn động tác ít gập gối sâu và không gây đau nhói. Nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu xem động tác nào hợp với tình trạng khớp của mình trước khi tập đều.

Một buổi tập sức cơ tại nhà kéo dài bao lâu là hợp lý?

Khoảng hai mươi đến ba mươi phút là đủ: năm phút khởi động, năm động tác mỗi động tác hai hiệp, rồi vài phút giãn cơ. Ngắn mà đều hai đến ba buổi mỗi tuần có lợi hơn buổi dài một tiếng nhưng chỉ làm được vài lần.

Có cần uống thêm sản phẩm bổ sung để tăng cơ không?

Phần lớn người lớn tuổi chỉ cần bữa ăn thường ngày có đủ đạm chia đều các bữa. Đừng tự mua sản phẩm quảng cáo tăng cơ; nếu ăn kém hay sụt cân, hãy hỏi bác sĩ để tìm nguyên nhân và được hướng dẫn cách ăn phù hợp.

Con cái nên làm gì để bố mẹ chịu tập đều?

Tập cùng bố mẹ vài buổi đầu, gắn giờ tập vào một việc cố định trong ngày, và ghi lại tiến bộ để bố mẹ thấy mình khoẻ lên. Lời nhắc nhẹ nhàng và cùng làm thường hiệu quả hơn mua máy tập đắt tiền rồi để đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138